Klimaatzaak: #ganietinberoep of toch wel?

Het vonnis van de rechter in de zaak van Urgenda ('Overheid, kom je klimaatafspraken na') inspireert ook het buitenland tot actie. De staat worstelt nog met de vraag of hoger beroep wel passend is.

Voor Dennis van Berkel, jurist van actieorganisatie Urgenda, is de vraag over al of niet in hoger beroep gaan makkelijk te beantwoorden. "Niet natuurlijk." Maar Urgenda staat niet voor die vraag. Die ligt bij de staat, ofwel het kabinet.

In juridisch Nederland trokken scherpslijpers en wetspuristen hun wenkbrauwen op toen eind juni de rechter in Den Haag Urgenda op alle punten gelijk gaf in de klimaatzaak tegen de staat. Waagde een rechter zich hier in het politieke domein?

Nee, oordeelde de rechtbank zelf in het vonnis, het gaat erom dat de staat beloften niet nakomt en derhalve zijn de bezwaren van Urgenda terecht. De rechter bepaalde dat de overheid voorgenomen maatregelen om de temperatuurstijging van de aarde te beperken behoort uit te voeren. Nederland gaat bij het huidige beleid de doelstelling namelijk nooit halen. Nodig (en afgesproken) is 25 procent reductie van de uitstoot van broeikasgassen over vijf jaar, maar hoogstens 17 procent wordt bereikt in 2020. Tenzij het roer wordt omgegooid.

Het vonnis zegt met zoveel woorden: dat moet dan maar, de zaak is te belangrijk, de overheid draagt zorg voor het welzijn en de veiligheid van de burger en behoort die zorgplicht na te leven. Het klimaat gaat ons allemaal aan. En om die reden is het de vraag of een hoger beroep moreel acceptabel is, in een zaak die het welzijn van het hele volk raakt.

Eind deze zomer beslist het kabinet of het vonnis van de Haagse rechtbank onherroepelijk wordt, of dat het wordt aangevochten. Urgenda heeft een stok achter de deur: de uitspraak van de rechtbank kan niet terzijde worden gelegd. Wel of geen appèl, het vonnis is er en dient te worden nageleefd. Een hoger beroep leidt niet tot opschorting van het vonnis, het zal moeten worden uitgevoerd.

Urgenda kán de rechtbank vragen de Staat met een dwangsom te gelasten het vonnis op te volgen. Van Berkel: "Natuurlijk, in hoger beroep kunnen wij de zaak alsnog verliezen. Maar in de tussentijd zal de overheid toch moeten beginnen met verscherping van het klimaatbeleid. Het zou niet verantwoord zijn om daarmee te wachten tot een gerechtshof met een oordeel komt. Dat kan immers jaren duren."

Sinds de uitspraak is op Twitter de hashtag #ganietinberoep populair onder twitteraars die een harder klimaatbeleid willen. In Trouw vond Denker des Vaderlands Marli Huijer vrijdag dat een hoger beroep in deze zaak een foute politieke keuze is. "Deze zaak laat zien dat ons politieke systeem niet meer adequaat is voor de grote problemen van onze tijd."

Maar zelfs in de (fossiele) energiesector zit niet iedereen te wachten op een slepende rechtszaak. Tijdens een recente 'gasdialoog', een besloten bijeenkomst van functionarissen uit de gassector, meldden bestuurders van Energiebeheer Nederland, Gasunie en Nogepa dat voor hen een hoger beroep niet per se hoeft.

Jo Peters, oud-directeur van Shell Amsterdam, is secretaris-generaal van Nogepa, de branche-organisatie van bedrijven die in Nederland gas en olie opsporen en winnen. "Ik vind de uitspraak een beetje symbolisch", zegt hij. "Want CO2 stopt niet bij de grens van Nederland. Ook als Nederland die 25 procent reductie haalt, is daarmee de wereld nog niet gered. Want die 25 procent van Nederland is zo ongeveer gelijk aan zes dagen CO2-uitstoot van heel China. Maar goed, het staat vast dat klimaatverandering het gevolg is van broeikasgassen en daar moet echt wat aan worden gedaan. De uitspraak van de rechter is helder."

België: staat is al gedagvaard

Een groep Vlamingen heeft, naar Nederlands voorbeeld, eind 2014 de staat en drie Belgische gewesten in gebreke gesteld wegens falend klimaatbeleid. De bewindslieden legden dat verwijt naast zich neer. In april 2015 volgde een dagvaarding. Een datum voor de inhoudelijke behandeling bij de rechtbank in Brussel is nog niet vastgesteld. De initiatiefnemers voeren actie om de benodigde 180.000 euro voor de kosten van de rechtszaak op te halen. Ruim 1200 donateurs hebben inmiddels meer dan 40 procent van dat bedrag bij elkaar gebracht. Roger Cox, advocaat van Urgenda, is als adviseur betrokken bij de Belgische zaak.

Noorwegen: test na grondwetswijziging

In Noorwegen bereidt een groep juristen en klimaatactivisten een proefproces voor tegen de Noorse staat. Ze willen een nieuwe milieubepaling in de Noorse grondwet toetsen. Ter gelegenheid van de 200ste verjaardag van de grondwet is een artikel aangescherpt waarin het recht van iedere Noorse burger op een 'goed milieu' werd gewaarborgd. De Noorse staat is hierdoor nadrukkelijk verantwoordelijk voor het behoud van een gezond leefklimaat voor huidige en toekomstige generaties. De initiatiefnemers willen met een proces testen of de staat op grond van die grondwetswijziging kan worden aangesproken op plannen om vergunningen af te geven voor de opsporing van olie in de Noorse Zee en de Barentsz-zee.

Australië: advocaten lopen zich warm

Advocaten in Australië willen leren van de Nederlandse klimaatzaak. Morgen spreekt Marjan Minnesma, directeur van Urgenda, in Brisbane over het proces, op uitnodiging van het Environmental Defenders Office (EDO). Dit advocatenkantoor heeft veel ervaring met rechtszaken over milieukwesties.

Donderdag houdt Minnesma een tweede lezing in Australië. Ditmaal op de Universiteit van Melbourne, op uitnodiging van de juridische faculteit en van Environmental Justice Australia, ook een advocatenkantoor gespecialiseerd in milieuzaken.

Volgens advocaat Sean Ryan van EDO in Brisbane moet nog worden uitgezocht welke mogelijkheden er zijn voor een zaak tegen de Australische overheid. Een reden is er wel: "Australië is actief bezig de industrie die zich toelegt op fossiele brandstoffen uit te breiden. Wij krijgen veel verzoeken uit de samenleving om te helpen in zaken waarbij klimaatverandering een rol speelt."

Zo loopt er een zaak tegen een uitbreidingsplan voor een kolenmijn (Carmichael coal mine) in Queensland. De steenkolen van deze mijn, die één van de grootste van de wereld moet worden, zullen volgens Ryan jaarlijks 4,5 miljard ton extra uitstoot van CO2 veroorzaken.

De Australische premier Tony Abbott haalde afgelopen oktober de voorpagina van de kranten toen hij bij de opening van een grote steenkolenmijn in Queensland verklaarde dat steenkool 'goed is voor de mensheid' en dat steenkool nog decennialang 's werelds belangrijkste energiebron zal blijven. "Steenkool is goed voor de voorspoed, steenkool is belangrijk voor onze economische toekomst, in Australië en ook in de rest van de wereld", aldus Abbott. In het Australische parlement werden de uitspraken van Abbott 'kortzichtig' genoemd.

Ariane Wilkinson, één van de vijf advocaten van Environmental Justice Australia in Melbourne, denkt dat een rechtszaak tegen de overheid in Australië niet snel van de grond komt. "Het rechtssysteem in Australië is fundamenteel anders dan het Nederlandse, maar de Urgenda-zaak inspireert ons zeker." Ook in Australië zijn de (staats-)machten strikt gescheiden. Net als in Nederland houden rechters zich verre van inmenging in overheidsbeleid. Wilkinson: "Maar net als bij jullie kan de overheid wel door rechters op nalatigheid worden aangesproken."

Australië is één van de belangrijkste exporteurs van steenkool. Advocaten als Ariane Wilkinson en Sean Ryan vragen zich af of Australië niet mede-verantwoordelijk kan worden gesteld voor de CO2-uitstoot van de scheepsladingen steenkool die vanuit het continent over de wereld worden geëxporteerd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden