Welzijn

Klimaatverandering, ongelijkheid, ongelukkige burgers. Vraagt dat om een andere economie?

Beeld Fadi Nadrous

Klimaatverandering, ongelijkheid en ongelukkige burgers vragen om een andere economie, denken de premiers van IJsland, Nieuw-Zeeland en Schotland. Zij zetten de klassieke economische groei niet meer centraal.

Toekomstige generaties zullen zich afvragen wat de huidige besluitvormers hebben gedaan, om de vele door klimaatverandering veroorzaakte rampen te voorkomen. Er zijn vast meer tot de verbeelding sprekende antwoorden dan dit: ‘we hebben indicatoren ontwikkeld’. Toch zijn nieuwe indicatoren om economische prestaties te meten, precies wat de wereld nodig heeft.”

Aan het woord is Katrin Jakobsdóttir, premier van IJsland, in een opiniestuk begin deze maand. Onlangs maakte Jakobsdóttir bekend dat IJsland de overheidsbegroting gaat baseren op ‘welzijn’ en niet langer op ‘welvaart’. De groei van het bruto binnenlands product (bbp) moet niet meer de belangrijkste maatstaf zijn voor economisch succes. Die heeft namelijk zo zijn beperkingen, stelt de premier. “Het heeft een cyclus van verspillende consumptie en productie opgeleverd die zichzelf in stand houdt.”

In plaats daarvan heeft IJsland 39 indicatoren vastgesteld, waarvan economische groei gemeten in bbp er maar één is. Het zijn maatstaven op sociaal gebied, huisvesting, milieu, CO2-uitstoot, onderwijs en gelijkheid die voortaan moeten aangeven waar de IJslandse kronen uit de schatkist naartoe moeten. Niks geen vaag gedoe, benadrukt Jakobsdóttir, het gaat om meetbare grootheden. Ook geen revolutie, stelt ze gerust.

De Oeso, de denktank van de rijke landen, is al lang bezig met het ontwikkelen van cijfers over welzijn. Maar, als je ze serieus neemt, kunnen ze wel het begrotingsbeleid van landen echt veranderen, volgens de premier: “Mensen en de planeet op de eerste plaats zetten.”

Better Life Index

Het bbp heeft als maat voor economisch succes al een lange geschiedenis, net als de kritiek erop. De Oeso heeft de ‘Better Life Index’ ontwikkeld, om welzijn breed in kaart te brengen. Veel landen zijn bezig met alternatieve maatstaven. Ook Nederland kent inmiddels een ‘dashboard’ van allerlei indicatoren die ‘brede welvaart’ meten op het gebied van bijvoorbeeld leefomgeving, gezondheid, veiligheid en onderwijs. Doorgaans schoppen die indicatoren het echter niet verder dan een bestaan naast het bbp. Een aanvulling op de harde economische groei, waarover in aparte studies en zaaltjes wordt gerapporteerd.

Nederland behoort weliswaar tot de koplopers in de wereld wat betreft het ontwikkelen van maatstaven voor ‘brede welvaart’. Maar het kabinet gebruikt de cijfers vooralsnog als ‘belangrijke feitenbron’, niet als leidend voor begrotingsbeslissingen.

IJsland wil veel verder gaan dan een ‘aanvulling’. Het gaat het land om ‘een poging een nieuw economisch model te ontwikkelen’, waarbij welzijn centraal staat en niet consumptie en productie. Naast IJsland zijn ook Nieuw-Zeeland en Schotland daarmee sinds kort bezig. De drie, relatief jonge, vrouwelijke premiers van die landen vormen sinds 2018 samen een club: de WEGo, Wellbeing Economy Governments.

Schoolkinderen protesteren om meer klimaatmaatregelen af te dwingen bij het Nieuw-Zeelandse parlement in Wellington.Beeld AFP

Nieuw-Zeeland presenteerde vorig voorjaar de eerste nationale begroting met welzijn als uitgangspunt. “Groei alleen leidt niet tot een fijn land”, legde premier Jacinda Ardern uit. “Het is tijd ons te richten op zaken die dat wel doen.” Ministers die geld willen uitgeven, moeten kunnen aantonen dat ‘het welzijn van alle generaties’ erop vooruitgaat door de uitgave, ook rekening houden met de toekomst dus. Zonder die brede afwegingen geen geld. Nieuw-Zeeland is bezig de regels en wetten aan te passen om de hele begroting rond welzijn te kunnen bouwen, het hele systeem moet op de schop.

Goede investering

De vraag ‘hoe gaat het met onze mensen’ is voortaan het uitgangspunt, is de inzet van Ardern. Zo sneuvelde een plan voor een nieuwe, grote ‘supergevangenis’, dat de vorige regering nog in gang had gezet. Het was een efficiënt voorstel, de kosten per gevangene zouden dalen. Maar zo gauw werd uitgezocht wat het zou betekenen voor de geestelijke gezondheid en sociale cohesie, verdween het plan van tafel. Toch niet zo’n goede investering, was de conclusie van de huidige Nieuw-Zeelandse regering. In de eerste ‘welzijnsbegroting’ is 1,2 miljard euro uitgetrokken voor de geestelijke gezondheidszorg. Eén van de grote zorgen van Ardern is het hoge aantal zelfmoorden in het land, depressies en kinderen die in slechte omstandigheden opgroeien en daardoor later problemen krijgen.

Schotland is het derde lid van de club. In 2018 maakte premier Nicola Sturgeon het verhogen van welzijn tot het ‘kerndoel’ van de Schotse overheid. Sturgeon organiseerde vorig jaar het eerste ‘beleidslab’ om praktische ervaringen uit te wisselen over het integreren van welzijn in de overheidsbegroting. Die bijeenkomst was heel toepasselijk in het Panmure House in Edinburgh, het voormalige woonhuis van de achttiende-eeuwse econoom Adam Smith, grondlegger van het beschouwen van de economie in termen van productie en consumptie.

Het was vast niet Smiths bedoeling het later ontwikkelde bruto binnenlands product als belangrijkste maatstaf voor de welvaart van een land te zien, stelde Sturgeon in het kloeke herenhuis. Dat is inderdaad onwaarschijnlijk. Smith was ook moraalfilosoof en publiceerde een deugdenleer, waarin de mens centraal stond.

De gletsjer Okjökoll is de eerste gletsjer die als gevolg van de klimaatverandering is verdwenen in IJsland. In 2018 werd op de berg een gedenksteen onthuld.Beeld AFP

Schotland rapporteert over allerlei indicatoren, zoals inkomensongelijkheid, het welzijn van kinderen, de toegang tot natuur en tevredenheid met huisvesting. In de economische strategie van Schotland zijn de concurrentie-kracht van de economie en het bestrijden van ongelijkheid even belangrijk. “De overheid moet in dienst staan van het welzijn van mensen”, zei Sturgeon in Panmure House, en dat is ook precies wat Adam Smith destijds stelde, constateerde de eerste minister. Meer moet een overheid ook niet doen, volgens Smith in de 18de eeuw.

In de 21ste eeuw is een andere manier van economisch denken nodig dan in de 20ste eeuw, schreef de IJslandse premier Jakobsdóttir begin deze maand. Met als doel: een wereldwijd, sociaal antwoord op klimaatverandering. De premier had staan rouwen bij de verdwenen gletsjer op de berg Ok in haar land, lichtte zij haar motivatie toe, in een lezing in Londen in december. De prachtige ijsvlakte werd in augustus met een afscheidsceremonie dood verklaard, voor eeuwig gesmolten.

“Onze generatie heeft geen andere keuze dan de manier waarop we leven te veranderen”, zei de premier. “Er is maar één planeet en die delen we.”

Debat over groene groei

Op woensdag 29 januari is er een debat over ‘groene groei’ in Pakhuis de Zwijger. Lector aan de Avans Hogeschool Marleen Janssen Groesbeek zal vertellen hoe het bbp als dé maatstaf voor welvaart boven is komen drijven. Kees Vendrik, hoofdeconoom van Triodosbank, gaat in op de gevolgen daarvan voor de economie en hoe dat te veranderen. Pieter van Exter van Metabolic en sociaal ondernemer Céline Kun laten praktische voorbeelden zien van een duurzame, sociale economie. Ecologe Louise Vet gaat in op de inspiratie die de ecologie kan bieden voor de economie. Aanvang 20.00 uur. Toegang gratis, wel reserveren via www.dezwijger.nl/agenda.

Lees ook:

Destructieve economie kan leren van de ecologie

Een economie die gezond is én de natuur heel laat, dat zou nog eens een mooi exportproduct voor Nederland zijn, betoogt ecologe Louise Vet in de Duurzame Troonrede.

Hoe Nederland zijn welzijn opofferde aan welvaart

Na 1960 stijgt de welvaart in Nederland, gemeten in harde guldens, maar delft welzijn het onderspit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden