'Klimaatbederf zwaar belasten'

duurzaam leven | In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele vraag. Berichten over klimaatverandering volgen elkaar in hoog tempo op. Paul Teule en Ingrid Robeyns over de vraag hoe het komt dat we daar nog steeds zo weinig tegen doen.

Het jaar is pas een ruime maand over de helft, maar nu al hebben we aan natuurlijke reserves gebruikt wat de planeet in één jaar tijd kan hernieuwen. Denk hierbij aan overbevissing, houtkap en uitputting van de bodem door intensieve landbouw - de hoofdoorzaken van de bedreiging van biodiversiteit, waarover Trouw gisteren berichtte. Dit moment wordt jaarlijks gememoreerd onder de noemer Earth Overshoot Day. Dit jaar gebeurde dat afgelopen maandag.

Uit een recent rapport van de Noaa (National Oceanic and Atmospheric Administration), waaraan honderden wetenschappers uit 62 landen hebben meegewerkt, blijkt dat afgelopen jaar wederom records zijn gebroken op het gebied van warmte, zeeniveau en extreem weer.

De onderzoekers stellen dat de klimaatverandering zich voor onze ogen voltrekt. In Groenland vreest men dat door smeltend ijs nucleair afval aan de oppervlakte komt. In Siberië stierf onlangs een jonge nomade door blootstelling aan giftige gassen die vrijkomen uit ontdooiende diepere bodemlagen. Ook tal van rendieren gingen dood.

Waarom doen we zo weinig? En wat zouden we kunnen doen?

Ingrid Robeyns, econoom en filosoof, hoogleraar ethiek aan de Universiteit Utrecht: "De belangrijkste reden is dat wij de gevolgen onvoldoende zelf ervaren. De afstand in tijd en ruimte is te groot. Als hier een klimaatdode zou vallen, zoals de jongen die in Siberië overleed door de ontsnapte bodemgassen, zou dat ons sneller tot actie aanzetten. De tragiek is dat de nadelige effecten van de sterkst vervuilende landen gevoeld worden in de minder vervuilende, armere landen."

Paul Teule, econoom en filosoof, docent politieke economie aan de Universiteit van Amsterdam: "Het is een heel eenvoudig probleem van het economisch systeem, dat je ook heel eenvoudig zou kunnen oplossen. Een basale regel uit de economie luidt: als bepaalde zaken schaars zijn, dan zou je dat terug moeten zien in de prijs. Dat is nu niet het geval. Vliegen is bijvoorbeeld spotgoedkoop. Dat is echt onterecht, want de kosten - de nadelige gevolgen die elders gevoeld worden - zijn zeer hoog.

"Een tweede les uit het handboek van de economie: als economisch handelen externe gevolgen heeft, dan lost de markt die gevolgen niet vanzelf op. Daardoor blijven we schadelijke dingen produceren en daardoor blijven we te makkelijk schaarse grondstoffen en niet-hernieuwbare energie gebruiken. De enige die hier echt iets aan kan doen is de marktmeester: de overheid. Die zou de prijzen realistisch moeten maken, via het verhogen van de belastingen op bepaalde goederen."

Robeyns: "Er zijn natuurlijk wel mensen die dit zelf corrigeren, door heel consciëntieus duurzaam te zijn in bijvoorbeeld hun energieverbruik en eetpatroon. Zo'n gedragsverandering is voor velen van ons lastig, maar zou eigenlijk wel de norm moeten zijn. Want duurzaamheid is een kwestie van rechtvaardigheid. Als we niet ecologisch verantwoord leven, komt het er uiteindelijk op neer dat we meer nemen van de aarde dan ons eerlijke deel. We nemen dan een deel dat toebehoort aan iemand anders. Aan de mensen in Bangladesh bijvoorbeeld, of de mensen in de toekomst. Die hebben namelijk evenveel recht op hun deel van de aarde als wij. Ethisch gezien is eigenlijk geen ander standpunt te verdedigen."

Teule: "Inderdaad, maar het kan knap lastig zijn om hier voortdurend rekening mee te houden. Mensen zijn nu eenmaal koopjesjagers en kunnen niet zoveel bewuste afwegingen tegelijk aan wanneer ze in een winkel staan. Daardoor is de prijs vaak toch de doorslaggevende factor. We weten dit van onszelf en van elkaar, en we zijn er permanent moreel verontwaardigd over, zonder dat dit ons gedrag verandert.

"We zouden het veel slimmer collectief, via de overheid, kunnen regelen. Een hogere belasting op niet-duurzame keuzes zou leiden tot een enorme morele ontlasting van de burger. Het zou ook een verschuiving geven in de economie die hoogstnoodzakelijk is. Want via de belasting kan de schade grotendeels gecompenseerd worden. Het is een prijsprobleem dat je ook via prijzen moet oplossen. Vliegen wordt dan wel duurder, maar dan moet je gewoon wat langer sparen."

Robeyns: "Daar ben ik het helemaal mee eens, maar ik zie het niet een-twee-drie gebeuren. Het vergt leiderschap. Mijn promotor, de Indiase filosoof en econoom Amartya Sen, heeft mij geleerd dat een echte leider kijkt naar de lange termijn en niet enkel naar de belangen van zijn eigen electoraat, maar naar de belangen van de mensheid als geheel. Aan dat soort leiders is een groot gebrek. Politici hameren vooral op economische groei. Duurzaamheid is voor slechts enkele partijen topprioriteit. Ik begrijp daar weinig van: we hebben toch echt maar één planeet.

"Zolang de overheid ons niet dwingt, kunnen onafhankelijke spelers misschien modellen ontwikkelen die preciezer in beeld brengen hoeveel we verantwoord kunnen gebruiken. Ongeveer zoals bij calorieën. We moeten de begripsmatige kloof tussen ons handelen en de effecten ervan overbruggen met behulp van effectieve beelden, zoals Earth Overshoot Day."

Teule: "In onze hoofden bestaat er helaas nog steeds een strikte scheiding tussen goed zijn voor de natuur en goed zijn voor de economie. Dit begint wel te veranderen, beleggers krijgen al aardig door dat duurzaamheid een lucratieve groeimarkt is. Het rechtse mantra dat de werkgelegenheid voorgaat op het milieu, begint sleets te raken. Wie brengt economie en ecologie bij elkaar?

"Er ligt een gat op groen-rechts, een term waarmee Mark Rutte zich ooit afficheerde. Een eenvoudige maar effectieve eerste stap zou zijn om met Prinsjesdag niet alleen af te gaan op het economische Centraal Planbureau (CPB), maar één beeld te vormen met het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) en het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL). In de Tweede Kamer is hier al voor gepleit. Het is in onze situatie onzinnig om over economie te praten zonder daar de leefomgeving bij te betrekken."

Ingrid Robeyns

Thierry Baudet

Alicja Gescinska

Robin van den Akker

Paul van Tongeren

Frank Ankersmit

Désanne van Brederode

Paul Teule

Bas Haring

Gert-Jan van der Heiden

Marli Huijer

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden