Klimaat onder de rechter

Er zal dit jaar weer een klimaatconferentie worden gehouden. Maar Jaap Spier, advocaat-generaal bij de Hoge Raad, verwacht er niet veel van. Een doelmatig klimaatbeleid kan via de rechter worden afgedwongen, denkt Spier. Dat is het idee achter zijn Oslo Principles.

Goede bedoelingen genoeg, zegt advocaat-generaal van de Hoge Raad Jaap Spier. Niemand is vóór de opwarming van de aarde. Maar intenties vertalen in actie blijkt moeilijk. Want waarom zou Nederland iets doen als de rest van de wereld afwacht?

Spier: "Het is, zacht gezegd, onverantwoord om miljoenen toekomstige wereldburgers bloot te stellen aan de ellende die klimaatverandering met zich meebrengt." De risico's zijn immers genoegzaam bekend, ook bij politici.

Een groep prominente juristen, bijeengebracht door Spier en Thomas Pogge, hoogleraar filosofie en internationale betrekkingen aan Yale, wil deze impasse doorbreken. "We hopen dat de politiek zich over de huidige lethargie heenzet." Ze willen een brug slaan tussen de wetenschap - de kennis dat de opwarming van de aarde mens en milieu in gevaar brengt - en politieke daadkracht.

Hun brug is het recht. Het document de 'Oslo Principles', het resultaat van Spiers en Pogges inspanningen, onderstreept op basis van een reeks juridische grondslagen de 'morele en wettelijke plicht' die landen hebben om de schadelijke gevolgen van klimaatverandering af te wenden. Spier en Pogge zochten contact met juristen in verschillende delen van de wereld en in verschillende disciplines: internationaal recht, rechten van de mens, milieurecht. Onderzoek en discussies van de groep deskundigen mondden uit in een blauwdruk voor onder meer juridische actie tegen landen die te laks zijn in hun klimaatbeleid.

undefined

Geen politiek

Het is geen politiek pamflet van wetenschappers, zegt Spier. "De Oslo Principles zijn zeker ingegeven door bezorgdheid, maar staan juridisch als een huis." De groep probeert het document op internationale podia onder de aandacht te brengen en hoopt dat de Oslo Principles tijdens de VN-klimaatconferentie in december in Parijs een steun in de rug zal zijn voor arme landen.

Behalve dat de juristen in kaart hebben gebracht waarom klimaatbeleid afdwingbaar is, geven zij ook aan wie waarvoor verantwoordelijk is. Hun eerste uitgangspunt was dat arme landen geen kostbare maatregelen hoeven te nemen. Spier: "Daar waren we het allemaal over eens. Daarna werd het moeilijker."

"We hanteren de twee gradendoelstelling uit het internationale klimaatverdrag. De wetenschap is het erover eens dat de aarde onder geen beding met meer dan twee graden mag opwarmen. Onderzoekers hebben uitgerekend wat de maximaal toegestane uitstoot van broeikasgassen is om onder die tweegradengrens te blijven. Die hoeveelheid is gedeeld door het aantal wereldburgers en per land vermenigvuldigd met het aantal inwoners. Zo hebben wij nu zwart op wit wie wat mag uitstoten."

Veel landen, vooral in het westerse deel van de wereld, overschrijden het toelaatbare emissieplafond. Arme landen blijven met deze benadering buiten schot. De regeringen die nu de schouders onder het klimaatbeleid moeten zetten, zegt Spier, zijn financieel voldoende draagkrachtig.

Dinsdag worden voor de rechtbank in Den Haag de pleidooien gehouden in een rechtszaak die milieuorganisatie Urgenda heeft aangespannen tegen de Nederlandse Staat. Urgenda wil Nederland via de rechter dwingen tot een effectiever klimaatbeleid.

Het Nederlandse proces heeft geen rol gespeeld in de discussie over de Oslo Principles, zegt Spier. "Ons initiatief staat hier helemaal los van."

Hij wil op de zaak-Urgenda niet ingaan, omdat de kwestie onder de rechter is en de kans bestaat dat de Hoge Raad in een later stadium zal moeten oordelen over het geschil.

De advocaat van Urgenda, Roger Cox is blij met de Oslo Principles. Cox: "Hoe meer in de juridische gemeenschap gesproken wordt over hoe het probleem aan te pakken, des te sneller mensen geneigd zijn het middel te beproeven."

In België worden, naar Nederlands voorbeeld, de Vlaamse, Waalse, Brusselse en de federale overheden gedagvaard in een klimaatzaak. Daar hebben ruim 12.000 burgers en organisaties zich als mede-eiser aangemeld.

In Nederland hebben zo'n 900 mede-eisers zich gevoegd in de zaak. Volgens Cox lopen in de VS klimaatzaken tegen alle vijftig staten.

undefined

Zelf invullen

De Oslo Principles schrijven alleen voor in welke mate de CO2-emissie moet worden teruggedrongen. Op welke manier dat gebeurt, moeten de landen zelf invullen. Volgens Spier valt er veel te winnen met kosteloze maatregelen, zoals energiebesparing. Maar landen moeten ook investeren in schone energie. Spier: "Die investeringen zijn niet goedkoop, maar zullen zich op den duur terugbetalen."

Het document biedt een handvat aan rechters die zich tegenover een overheid of bedrijf willen uitspreken over hun verantwoordelijkheden. Spier denkt dat in een land als India de principles hun vruchten af zullen werpen. "India heeft een aantal activistische rechters in de Hoge Raad. Ik denk dat zij wel bereid zijn zich uit te spreken over het klimaatprobleem."

Moet je als rechter activistisch zijn om uitlatingen te doen over klimaatverandering? Nee, zegt Spier. "Het is gewoon een kwestie van het geldende recht toepassen, hoewel er ongetwijfeld rechters zullen zijn die hier niet voor open staan. Rechters die de moed tonen om hierover een uitspraak te doen, zullen later worden bejubeld. Degenen die de moed niet hebben? Die zullen op een dag met pek en veren worden overladen."

In uitzonderlijke situaties moet een rechter creatief zijn, vindt Spier. Tijdens het Proces van Neurenberg, waarin na de Tweede Wereldoorlog de kopstukken van het naziregime werden berecht, waren er geen internationale rechtsregels voorhanden. Toch spraken de rechters zich uit over de nazimisdaden. Waren zij activistisch?

Spier: "In mijn ogen niet. Zij deden wat ze moesten doen. Natuurlijk gaat de vergelijking tussen het klimaatprobleem en de nazimisdaden volledig mank. Toch zie ik parallellen: ook nu staat immers de toekomst van de wereld op het spel, al is bij het klimaatprobleem natuurlijk geen sprake van het soort misdaden waaraan de nazi's zich schuldig hebben gemaakt."

Jaap Spier, advocaat-generaal

Jaap Spier (64) is advocaat-generaal bij de Hoge Raad en buitengewoon hoogleraar aan de rechtenfaculteit van de Universiteit Maastricht. Spier is tevens voorzitter van Vereniging voor aansprakelijkheids- en schadevergoedingsrecht. Hij houdt zich al jaren bezig met de vraag welke rol de rechtspraak kan spelen in het klimaatvraagstuk.

Tijdens een congres in 2007 over milieurecht sprak hij over de 'aansprakelijkheid voor klimaatverandering'.

Hij zette vraagtekens bij het beroep dat overheden doen op hun beleidsvrijheid: "Vooreerst: het stoelt op een cirkelredenering. Het veronderstelt dát beleidsvrijheid bestaat, dát de belangen van toekomstige generaties mogen worden verkwanseld, dát het heden prevaleert boven de toekomst en dát we achterover kunnen leunen zolang landen als China en India hun bijdrage niet leveren."

Milieustichting Urgenda verwijst in de rechtszaak tegen de Staat ook naar deze passage.

undefined

De makers van de Oslo Principles

Thomas Pogge en Jaap Spier hebben voor het opstellen van de Oslo Principles, genoemd naar de stad waar ze werden geformuleerd, deskundigen samengebracht uit verschillende delen van de wereld en met verschillende juridische expertises. De leden van de werkgroep zijn:

Antonio Benjamin rechter aan het Hooggerechtshof, Brazilië

Michael Gerrard hoogleraar klimaatrecht, Colombia University, VS

Toon Huydecoper voormalig advocaat-generaal van de Hoge Raad, Nederland

Michael Kirby voormalig rechter van de Hoge Raad, Australië

Mahesh Chandra Mehta advocaat bij de Hoge Raad, India

Dinah Shelton hoogleraar internationaal recht, George Washington Universiteit, VS

James Silk hoogleraar internationaal mensenrecht, Yale Law School, VS

Jessica Simor advocaat, Verenigd Koninkrijk

Elisabeth Steiner rechter aan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, Oostenrijk

Philip Sutherland hoogleraar recht, Stellenbosch Universiteit, Zuid-Afrika

Qin Tianbao hoogleraar milieu- en internationaal recht, Wuhan University, China.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden