Kleuterjuf in een dapper Drents dorp

Cornelia Alida van Dam 1924-2015

Ze gaf niet alleen les aan de kleuters van Nieuwlande, Cok hielp ook in het verzet. Zoals zoveel inwoners.

De periode rond de vierde mei was elk jaar weer een beproeving voor Cok van Dam en haar echtgenoot Herman Nugteren. Dan kwamen in alle hevigheid de herinneringen terug aan de Tweede Wereldoorlog die zij als tiener hadden meegemaakt. Hoe jong ze ook waren, ze hadden voldoende narigheid gezien, de harde hand van de bezetter ervaren en pijnlijke afwegingen moeten maken. En de oorlog had hen voor lange tijd uit elkaar gedreven, met grote onzekerheid over elkaars lot.

Zestien jaar was Cok toen de Duitsers binnenvielen. Haar moeder was al drie jaar dood, en in dat eerste oorlogsjaar 1940 overleed ook haar vader. De jonge wees kreeg een betrekking als gouvernante bij een welgestelde familie in Enschede waar Frans werd gesproken. Dat gegeven zou haar leven bepalen, want ze kreeg bijles in deze taal van het hoofd van de ULO, en op diens zoon Herman werd ze verliefd, en hij op haar.

Cok volgde naast haar werk de opleiding tot kleuterjuf, met hulp van Tesselschade Arbeid Adelt - de eerste vrouwenorganisatie in Nederland - die meisjes en vrouwen ondersteunde om financieel zelfstandig te worden. Binnen de kortste keren haalde ze haar diploma en kreeg ze een baan als kleuterjuf in het Drentse Nieuwlande. Herman op zijn beurt moest onderduiken, werd opgepakt en op transport gesteld naar Duitsland; hij wist uit de trein te springen en kwam via omzwervingen in Engeland terecht, waar hij als technicus voor de Royal Air Force ging werken.

Nieuwlande was een bijzonder dorp in de oorlog, 'een opmerkelijke concentratie van dapperen', staat er in een herinneringsboek. Veel mensen zaten in het verzet - de bekendste inwoner was de gereformeerde landbouwer Johannes Post - en de bevolking hielp tientallen Joden aan een onderduikadres. Het dorp kreeg na de oorlog de Yad Vashem-onderscheiding.

Ook de jonge Cok, door iedereen Juf Van Dam genoemd, raakte betrokken bij de illegaliteit. In een kast in het klaslokaal op haar kleuterschool verborg ze distributiebonnen voor de onderduikers, tussen de tekeningen van de kleuters. Ze hield haar hart vast toen bij een controle een Duitse militair de kastdeur opende, om die tot haar grote opluchting meteen weer dicht te doen.

Cok werd koerierster en bracht een vriendin naar veiliger oorden; met z'n tweeën fietsten ze naar Enschede. Het was de dochter van een andere bekende verzetsman, Frits Slomp, alias Frits de Zwerver. Voor zijn familie werd het te gevaarlijk in Nieuwlande.

Bij een andere opdracht van de knokploeg van Johannes Post ontdekte ze onder de spullen die ze moest vervoeren een pistool. Daar schrok ze behoorlijk van, ze had dat liever van te voren geweten, zei ze bozig, maar ze kreeg als antwoord: 'wat niet weet, wat niet deert'. Het verzet ging omzichtig en in grote stilte te werk, Nieuwlande was 'een dorp dat zweeg'. Al wisten veel mensen wel van elkaar of ze in de illegaliteit zaten en wat ze daar deden.

Bevrijding

Niet alle inwoners deden met overgave mee. Juf Van Dam woonde in bij mensen die er geen geheim van maakten dat ze haar alleen maar onderdak verschaften om te voorkomen dat ze onderduikers zouden moeten huisvesten, want dat was veel gevaarlijker. Bij de bevrijding werd Cok vrijwel onmiddellijk het huis uitgezet. Gelukkig kon ze bij een andere familie terecht. Maar al vrij snel verliet ze Nieuwlande, trok bij haar zuster Nelly en zwager Anton in, en kwam voor de klas te staan in het Groningse Hoogezand-Sappemeer.

Het was een vrij eenzame tijd, ze miste Herman die nog steeds in Engeland verbleef. Nadat hij was teruggekeerd naar Nederland en zijn technische opleiding had afgerond, trouwden ze en gingen in Rotterdam wonen waar Herman een goede baan had gekregen. Cok hield op met werken, zoals een vrouw in die tijd meestal deed als ze in het huwelijk trad. Sterker: voor gehuwde onderwijzeressen gold nog een arbeidsverbod.

De aandelen van het bedrijf waar Herman werkte kwamen in Duitse handen en hij kreeg steeds vaker met Duitse collega's te maken. Dat irriteerde hem, en Cok kon zich dat maar al te goed voorstellen, daarvoor lag de oorlog nog vers genoeg in het geheugen; zelf kon ze het Duits ook moeilijk verdragen. Hij nam ontslag en kwam in dienst bij Philips. Het gezin (inmiddels verrijkt met twee dochters en een zoon) verhuisde naar Eindhoven en later naar Rosmalen waar nog een nakomertje werd geboren, een zoon.

Die gevoeligheid voor alles wat Duits was, sleet pas in de jaren zeventig en tachtig. Cok en Herman waren actief in de gereformeerde kerk in Den Bosch, die een zustergemeente had in Dresden, in de toenmalige DDR. Ze gingen daar af en toe op bezoek en maakten er vrienden die ook naar Brabant kwamen, zo wisten ze hun aversie tegen Duitsland en Duitsers langzaam maar zeker te overwinnen.

Begin jaren zestig kreeg Cornelia Alida van Dam een uitnodiging voor de opening van de nieuwe christelijke kleuterschool in Nieuwlande. Ze mocht zelfs het lintje doorknippen, want het gebouw droeg haar naam: de C.A. van Dam-school. Het was een dankbetuiging van het dorp voor het dappere illegale werk van de jonge juf.

Na de geboorte van haar jongste zoon in 1962 ging Cok weer voor de klas staan - het arbeidsverbod was inmiddels opgeheven. Maar die herintreding was van bijzonder korte duur, het onderwijs was te zeer veranderd, ze kon er niet aan wennen. Ze was en bleef de zorgzame moeder die haar kinderen opving als ze uit school kwamen, met thee, koek en een luisterend oor. Ze coördineerde de jaarlijkse collecte in het dorp voor het Koningin Wilhelmina Fonds, en ze bezocht regelmatig de patiënten van het psychiatrisch ziekenhuis in de buurt - de protestantse welteverstaan, de katholieke kregen bezoek van de pastoor.

Het gereformeerde gezin heeft zich altijd prima op zijn gemak gevoeld in het katholieke Brabant, het heeft nooit overwogen boven de rivieren te gaan wonen. Carnaval was wel wat vreemd - vooral ook de zondagse mis waarmee dat feest begon - en de kinderen moesten wat langer fietsen naar protestantse scholen in Den Bosch. Maar met het verwateren van de verzuiling kwam ook aan die scheiding een eind: de jongste ging gewoon naar de (katholieke) kleuterschool om de hoek in Rosmalen.

Netwerk

In 2003 overleed Herman. De kinderen waren bang dat hun moeder, die altijd nogal afhankelijk was geweest van haar man, in een diep gat zou vallen. Maar dat gebeurde niet, Cok probeerde van het eenzame leven toch het beste te maken. Ze had een heel netwerk van mensen bij wie ze op bezoek ging en met wie ze correspondeerde, via een ouderwetse kaart of brief - internet was aan haar niet besteed.

Haar gezondheid liet te wensen over. Begin deze eeuw had ze al borstkanker gehad, zes jaar geleden kreeg ze een ernstige maagaandoening. Cok, 85 jaar inmiddels, werd zo ziek dat haar naasten afscheid van haar namen. Maar ze krabbelde weer op. Ze moest wel haar eetgewoonten aanpassen: de laatste jaren at ze vrijwel uitsluitend babyvoeding, die was makkelijker te verteren.

Tegen het eind van haar leven begon ze steeds meer te praten over de oorlog, en dan niet alleen op 4 mei als in huize-Nugteren de tranen vloeiden. Ze vertelde ineens over dat pistool, en noemde namen van onderduikers en verzetsmensen. Haar jongste zoon probeerde via internet haar vriendin op te sporen die ze naar Enschede had gebracht. Janke, zoals ze destijds heette, was na de oorlog naar Canada geëmigreerd en was zich Ann gaan noemen. In de zomer van 2011 bleek ze te zijn overleden.

Half maart stuurde Cok haar zoon nog een vrolijke verjaardagskaart. Een paar dagen later liep ze een longontsteking op. Daaraan is ze gestorven, op 27 maart, dezelfde dag waarop haar man Herman twaalf jaar eerder overleed.

Cornelia Alida van Dam werd geboren op 18 januari 1924 in Oss; ze overleed op 27 maart 2015 in Rosmalen.

In Naschrift beschrijft Trouw het leven van onlangs overleden bekende of heel gewone mensen. Een tip voor Naschrift? Mail naar naschrift@trouw.nl Of per post naar Trouw/Naschrift, postbus 859, 1000 AW Amsterdam

Cok van Dam. In het Drentse Nieuwlande is een school naar haar vernoemd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden