Kleurrijke vreemdelingen grijpen de macht

Een mooie reden om weer eens naar de 's-Gravelandse buiten-plaatsen af te reizen: krokus, bosanemoon, aronskelk en voor-jaarshelmkruid, ofwel de stinsen- flora, staan er in volle bloei.

De bomen nog kaal, Ze moeten een gruwel zijn voor botanici en andere systematici, die stinsenplanten. Biologisch gezien is het immers absoluut geen logisch samenhangende groep. Sommige groepsleden vermenigvuldigen zich met knollen, andere met bollen of zelfs wortelstokken en het verschil tussen een aronskelk en blauw druifje lijkt levensgroot.

De samenhang zit hem in de historie. En die is oud. Heel oud. In de 12de en 13de eeuw bouwde de Friese adel verdedigbare stenen woontorens, stinsen. Aanvankelijk alleen uit oogpunt van veiligheid en dus sober uitgevoerd. Maar de tijd schreed voort, de Friese adel floreerde en de torens werden voorzien van landhuizen, vanaf de 18de eeuw compleet met fraaie tuinen. Kleurrijke tuinen. Tuinen vol bol-, knol- en wortelstokgewassen.

Ook in de hoofdstad ging het de rijken naar den vleze en het buiten wonen kwam in zwang. Dat was immers de ideale manier om de vervuiling en besmettelijke ziekten van het plebs te ontlopen. En op een buiten hoorde een Aanleg tot Vermaak, oftewel een kunstige tuin, compleet met kleurrijke voorjaarsbloeiers. Bloeiers die door de botanische tuinen van Leiden en Amsterdam werden geïmporteerd vanuit den vreemde (Zuid-Europa en Turkije) en via nieuwsgierige en vooral op afgunst gespitste tuinlieden werden verspreid. Overigens niet alleen over de buitenplaatsen; ook menig notabele - notaris, dokter en pastoor - kon de verleiding van deze kleurrijke vreemdelingen niet weerstaan. Dus zijn krokus, bosanemoon, aronskelk en voorjaarshelmkruid op veel plekken te zien. De buitenplaatsen, kasteeltuinen en landgoederen excelleren echter. Een mooie reden om weer eens naar de 's-Gravelandse buitenplaatsen af te reizen.

Het is klam en nog mistig deze ochtend. De vogels lijkt dat niet te deren. De vinken hebben weer hun slag, mezen oefenen hun nieuwste composities en grote bonte spechten gebruiken holle bomen als natuurlijke klankkast. De boomknoppen zijn nog stijf gesloten en alleen de kamperfoelie loopt uit. En de stinsenflora; een bladloos bos is daarvoor immers ideaal. Stinsenplanten moeten het van het vroege voorjaarslicht hebben. Ze verschijnen, bloeien en verdwijnen voor boomblad de duister inluidt.

Op Schaep en Burgh, het eerste buiten van de tocht, bloeien de laatste sneeuwklokjes. Met hun gebogen kelken ogen ze bijna deemoedig, maar een mol trekt zich daar niets van aan. Hij heeft juist dit gazon uitgekozen om eens lekker te raggen. De elzen stuiven, langs de sloten bloeit de prachtframboos en een kind toont triomfantelijk een geplukte narcis. De hoge bomen tekenen Escher-achtige patronen in de lucht en de rust op deze doordeweekse dag is uitgelezen.

Natuurmonumenten, beheerder van dit cultuurhistorisch erfgoed, voert een groot herstelplan uit, bedoeld om de landgoederen hun aloude grandeur terug te geven. Dichtgegroeide doorkijkjes worden geopend, vijvers uitgebaggerd, bomenlanen hersteld en gazons weer voorzien van solitaire bomen. Een gigantische operatie die af en toe wel wat blind vertrouwen vergt. Want de rupsbandsporen op de nog kale bodem en de gevelde reuzen langs het pad zijn bijna pijnlijk. Gelukkig wordt niet alles tegelijkertijd overhoopgegooid en kan de aandacht weer naar schone zaken. Boven me vliegen de blauwe reigers die in het Spanderswoud broeden heen en weer met takken en op het weiland rechts lijken de nijlganzen een coup voor te bereiden. Gorgelend schreeuwend gelijk verstokte rokers banjeren ze met veel aplomb over het veld. Krokus, narcis en wilde hyacint vervullen de belofte. De zon breekt door, het speenkruid opent zich nog wat verder en lentegevoelens ontluiken.

De vijvers doen wat ze moeten; spiegelen. De waterpartijen waren er immers niet alleen voor het landschappelijk mooi, maar vooral ook voor de adellijke dames. Flanerend in hun - toch wat nuffige - kleren konden ze fijn zichzelf in de vijvers bekijken en genieten van hun waardig gestap. Schrijden zit er met mijn praktische wandelschoenen niet in en bovendien lokken de plassen. Spattend en spetterend banjer ik door de modder, genietend van stiekem lekker vies.

De fruitbomen tegen de fruitmuur op Spanderswoud zijn nog in winterrust, maar lang zal dat niet meer duren. Nog even en de witte en roze bloesem van peer, morel en pruim zal de oude muur nog mooier maken.

Woeste natuur is ver te zoeken - zelfs al zoekt Natuurmonumenten bewust de grens tussen cultuurhistorisch verantwoord en natuurlijk beheer op - maar de golvende lijnen en het bedachte landschap zijn beslist fraai. Steeds opnieuw wisselen bos en 'open veld' elkaar af en daarmee narcis, aronskelk, primula plus vink en speenkruid, Japans hoefblad plus ooievaar en blauwe reiger.

Gooilust, ooit het bezit van de megalomane Frans Ernst Blaauw die er een krankzinnige dierentuin op na hield, is vandaag bonter dan bont. Het gazon is één paarsgeel krokusveld met her en der een toef blauwe druifjes. Op de lichte plekken van het bos bloeien de maartse viooltjes en het wachten is nu nog slechts op de mieren. Het zaad van de viooltjes bevat immers een mierenbroodje, een klompje zoete stof dat de mieren meenemen naar hun nest om zo voor zaadverspreiding te zorgen. Ondergronds bereiden ze ongetwijfeld hun terugkeer al voor. Ik trek verder door de bovenwereld; een wereld vol kleurrijke vreemdelingen.

Wandeling

De gelopen route is de 17 kilometer lange (met gele pijltjes) Natuurmonumenten-wandelroute. Beginnen kan bij het Bezoekerscentrum van Natuurmonumenten, Noordereinde 54b, 's-Graveland. natuurmonumenten.nl/natuurgebied/s-gravelandse-buitenplaatsen/route/wandel route-s-gravelandse-buitenplaatsen

Horeca

Café-restaurant Brambergen, naast het bezoekerscentrum, heeft heerlijke versnaperingen, maar is in het weekeinde en op woensdagmiddag nogal druk. Onderweg bij de Serre 's-Graveland deserresgraveland.nl/ home.html

Meer stinsenflora

Stinsenflora is op veel plekken te vinden. Andere goede locaties zijn, o.a.:

Landgoed Elswout en Leyduin nabij Haarlem

Kasteel Hackfort in Vorden

Kasteel Middachten in De Steeg

Oud- en Nieuw-Amelisweerd bij Utrecht

Wacht niet te lang: de meeste stinsenflora is eind april uitgebloeid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden