Kleurrijke decors in zwart-wit

De Nederlandse televisie had jarenlang buitengewoon vooruitstrevende vormgeving, stelt het overzichtsboek 'Vorm van Vermaak'. Ook in het zwart-wittijdperk.

Toen Matthijs van Nieuwkerk het realitysterretje Britt ('Echte meisjes in de jungle') laatst kritisch ondervroeg over haar gebrekkige kennis van Zuid-Afrika (ze dacht dat Nelson Mandela een Surinamer was), had zij de presentator best eens op het decor van 'De Wereld Draait Door' kunnen wijzen. Op de opvallende wereldkaart in de studio bestaat Zuid-Afrika niet eens.

Decorontwerper Ronald van den Bersselaar bouwde de kaart in 2005 op uit grote stippen. Zuid-Afrika zou uit negen punten in een vierkant bestaan, met één bungelende stip eronder. En daarmee zou het precies op het logo van Talpa lijken, de grote tv-concurrent in die tijd. Dat kon echt niet. Regisseur Marc Pos besloot het land maar gewoon te schrappen.

Het is een van de eigenaardige afwegingen waarmee televisievormgevers te maken kunnen krijgen en is beschreven in het mooie overzichtsboek 'Vorm van Vermaak: 60 jaar televisievormgeving in Nederland' van Roy van Vilsteren en Liselotte Doeswijk. Ontwerper Jaap Drupsteen van de legendarische VPRO-vormgeving in de jaren zeventig, neemt vandaag het eerste exemplaar in ontvangst in het Instituut voor Beeld en Geluid, op een symposium over dit braakliggende onderzoeksterrein.

"Nederland was in vormgeving en decors lange tijd net zo vernieuwend als de BBC", zegt Doeswijk. "Dat kwam doordat de omroepen al hun vormgeving verplicht aan de grafische afdeling van de NOS moesten uitbesteden. Er was geld genoeg, in ieder geval totdat de commerciële televisie opkwam."

Begin jaren zestig, en vooral sinds de komst van het tweede net in 1964, wilden talentvolle schilders, reclametekenaars, kalligrafen, illustratoren en etaleurs maar al te graag voor het nieuwe spannende medium werken.

De schrijvers laten veel vaklieden uit die creatieve speeltuin aan het woord. Zij leggen uit hoe een NOS Journaalintro is gebaseerd op de film '2001: A Space Odyssey' van Stanley Kubrick. Of dat nieuwslezers een decor eerst als concurrentie zagen: de kijker zou maar afgeleid raken.

Opvallend op alle schetsen en foto's is de kleurrijkheid van het zwart-wittijdperk. Het 'viesgeel' dat Jan P. Koenraads in zijn decortekening (1963) voor 'Stiefbeen en Zoon' voorstelde als muurverf, zal op tv als viesgrijs best functioneel zijn geweest. Maar wat is het nut van fraai ingekleurde decors als oranje en groen exact dezelfde mist opleveren?

Freek Biesiot, decorontwerper vanaf 1965, vertelt dat de ontwerpers in opstand kwamen tegen de modderige, smerige, pigmentarme kleuren waarmee ze moesten werken. De decors in zwart-wit-grijs waren te deprimerend. "Een ware revolte", zegt Doeswijk. De decorontwerpers gingen voortaan in kleur werken, voor een kijkerspubliek met zwart-wit-tv.

Door de bril van vormgevers is het niet eens zo'n grote sprong van de experimentele VPRO begin jaren zeventig naar het RTL4 van nu. Toen Biesiot aan de slag ging voor 'Barend Servet' kreeg hij van Wim T Schippers de beperkte decorinstructie: 'Maak maar iets moois. Als het maar lelijk is. En modern.' Biesiot kwam uit op antidecor, zo onpraktisch dat alles mis kon gaan. Schreeuwend van kleur, met bloemen en planten 'als lullig antistatement'.

Antivormgeving is ook het woord waarmee ontwerper Dirk Debou zijn decor van 'Ik hou van Holland' typeert. Debou stelde zeventig ronddraaiende koeien voor, waarop John de Mol hem vroeg of hij helemaal gek was geworden. De koeien kwamen er toch. Debou: "Zodanig overdrijven dat het weer een bepaalde stijl wordt. Het was erg lelijk, maar als je het in de studio zag, was het geweldig." Het programma is aan vijftien landen verkocht, ook aan China. Zonder koeien, maar met draaiende pandaberen.

Vorm van vermaak, uitg. L.J. Veen, 29,95 euro, ISBN 9789020410860

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden