Kleuren zijn daden van het licht dat breekt

Zoals een ongespeelde partituur geen muziek is en een bedrukte pagina in een gesloten boek geen poëzie, zo zijn beelden en schilderijen die zich in een donkere ruimte bevinden geen kunst. Pas wanneer onbezield marmer, brons, verf en canvas worden aangeraakt door het licht, komen de voorstellingen die ze behelzen tot leven en delen zich aan ons mee.

Botticelli's Venus wordt elke dag opnieuw geboren, niet uit het schuim van de zee of een geopende schelp, maar uit de golven ochtendrood die door de ramen van de Gallerie Uffizi in Florence naar binnen spoelen. De maker en het materiaal horen tot de wereld van de eenmalige, onherhaalbare verschijnselen waarover het altijd weer dag moet worden. Maar het licht, dat er altijd weer zal zijn, verleent beelden hun duur.

Schilderen kan niet zonder licht. Het licht doet iets met het schilderij, niet omgekeerd. Pas wanneer de verf is aangebracht op een transparant vlak dat door het licht kan worden doordrongen en omspeeld, voltrekt zich een symbiose. Het gebrandschilderde raam transformeert het licht pas nadat het licht de voorstelling op het raam tot leven heeft gewekt.

Het licht, Gods witte licht, breekt zich in kleuren -,,Kleuren zijn daden van het licht dat breekt'', schrijft Nijhoff. Een hooggestemde versie van de natuurkundige theorie betreffende het spectrum? Niet alleen dat. In 'Het licht' neemt de dichter ook een voorschot op zijn naderhand geformuleerde, tegendraadse mystiek die de ziel niet langer wil opstuwen naar de ijle en buitenmenselijke hoogten, maar het goddelijke juist belichaamd ziet in het voorbijgaande hier en nu.

Nijhoffs gedicht maakt het mogelijk de gebrandschilderde ramen in Chartres, Parijs en Gouda te zien als de grensovergang tussen het menselijke en het buitenmenselijke. Wie vanuit het halfduister van de ruimte binnen de kerkmuren omhoog kijkt, ziet hoe het witte licht zich breekt in kleuren en zich alleen zo kan meedelen. Daarmee verbeelden de middeleeuwse kathedralen niet zozeer het voorportaal van de hemel, maar eerder de aarde die haar gezicht opheft naar het scheppende zonlicht.

Het gebrandschilderde raam maakt in de overgang van licht naar kleur de relatie tussen buiten en binnen, heelal en aarde, licht en donker zichtbaar.

Schilder Marc Mulders, geboren in 1958, wortelt diep genoeg in een eeuwenlange traditie om te weten waar gebrandschilderde kerkramen voor staan. Zijn band met de traditie laat zich al jaren lang gelden in de manier waarop hij het drama van Golgotha bevattelijk heeft gemaakt door het te verbinden met de kleine drama's van alledag. In de dode dieren en gekneusde en verwelkende bloemen riep hij de kruisiging op. De gloed die over zijn geschilderde landschappen hangt is een afglans van het licht op de eerste dag van de schepping of de ochtend van Pasen.

De gang naar het glasinlood werd Mulders niet enkel ingegeven als een bewuste poging zijn werk terug te geven aan de kerk of het geloof. Naast de traditie was het zijn ambachtelijke ontwikkeling die hem leerde dat het schilderen op glas een welkome verruiming van zijn mogelijkheden kon betekenen. De laatste jaren werd zijn kleurgebruik heller, zijn toets minder zwaar. Regelmatig onderbrak hij het werken met de pasteuze olieverf voor een vloeiend aquarelleren. Ook in zijn meest recente doeken valt te zien dat hij instemde met Goethe's beroemde woorden: 'Meer licht!'

Op het raam in het Rhoonse dorpskerkje, waar hij voor het eerst kon werken in het even oude als nieuwe ambacht van het brandschilderen, verschenen opnieuw de bloemen en vissen van zijn olie en waterverven, maar hier meer dan ooit als de vaste elementen in een scheppingsverhaal waarin alles naar de verschijning van Jezus verwijst. Anderhalf jaar na die eerste opdracht stelde de jubilerende Katholieke Universiteit Nijmegen hem in de gelegenheid twee ramen van de plaatselijke Sint Stevenskerk te illumineren. Ook in dat werk wijzen aan de natuur ontleende beelden naar Jezus' dood en opstanding. Op het ene raam zien we twee verticale lijnen het glas doorsnijden. Het is mogelijk er takken in te zien, of een skeletachtige structuur of zelfs bloedbanen waardoor de levensstroom op en neer pulseert. De indruk van een christelijk geïnspireerde symboliek wordt versterkt door kleine figuratieve motieven die de overwegend abstracte voorstelling omspelen; de veelvuldig herhaalde pelikaan, die volgens een oude legende de borst openpikt om met het eigen bloed zijn jongen te voeden, en de slang die zowel duidt op het paradijsverhaal als op het alchemistische ideaal van nooit eindigende harmonie. Het zijn niet meer dan suggesties, maar ze roepen een sfeer op waarin de microkosmos van cellen, vaten en plasma organisch verbonden is met een lichtdoorstraald heelal. Het overwegende gebruik van de kleuren roze, bloed en blauw, lucht voorziet dat idee van harmonie nog van een extra accent.

Opvallend is hoezeer de golvende lijnen van het lood de figuratieve motieven inkaderen en structureren. In dat opzicht voegen de Nijmeegse kerkvensters zich sterker naar de traditie dan het Rhoonse. Ook onderhouden de twee nieuwe ramen in Mulders' oeuvre een zekere affiniteit met het werk van laat-negentiende-eeuwse symbolisten als Paul Gauguin, Emile Bernard en Johan Thorn Prikker, die na het diffuse impressionisme terugkeerden naar contour en vorm, geen geheim maakten van hun spirituele intenties en zo stimuleerden tot een nieuwe en onorthodoxe religieuze kunst.

Op het tweede raam in de Sint Stevenskerk dat Mulders mocht beschilderen, krijgt het beeld van het levengevende bloed zijn pendant in een verbeelding van Jezus' stigmata. Zo komen de wonden van de gekruisigde te verkeren in een verband waarin de kleinste en geringste, maar tegelijk ook de meest elementaire vormen van het kosmisch bestaan opgaan in een harmonieuze totaliteit. Om het te zeggen met de slotregel van Nijhoffs gedicht: 'Dit zijn de daden waar ik mens voor was'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden