Kleipoppetjes met een ziel

De Cambodjaanse regisseur Rithy Panh is hoofdgast van het documentairefestival Idfa. Hij vertelt over 'The Missing Image', zijn bekroonde terugblik op de Cambodjaanse genocide.

Het gaat goed met de documentaire, ook op plekken waar de aandacht traditiegetrouw wordt opgeslokt door speelfilms. Zo werd de Gouden Leeuw van Venetië dit jaar verrassend gewonnen door 'Sacro Gra', de documentaire van Gianfranco Rosi over het leven rond de Romeinse ringweg. Ook het Filmfestival van Cannes kreeg dit jaar een documentarist als prijswinnaar. Rithy Panh won de hoofdprijs van het programma Un Certain Regard voor 'l'Image Manquante' ('The Missing Image'), zijn autobiografische terugblik op de Cambodjaanse genocide.

Wat 'The Missing Image' zo bijzonder maakt is dat Rithy Panh (49) als vooraanstaand chroniqueur van de Cambodjaanse dictatuur de geschiedenis van zijn eigen familie traceert. In de film vertelt hij op zoek te zijn naar 'het ontbrekende beeld', gemaakt tussen 1975 en 1979, toen de Rode Khmer over Cambodja heerste. Verrassend en hoogst inventief is de manier waarop hij die zoektocht verbeeldt, namelijk aan de hand van kleipoppetjes, kleine, simpele figuurtjes die heftige emoties aanboren. De poppetjes zijn opgetrokken uit de aarde waarin tijdens de dictatuur twee tot drie miljoen mensen verdwenen, de schattingen lopen uiteen.

Zelf wist Panh, hoofdgast van het documentairefestival Idfa, op jonge leeftijd te ontsnappen aan de genocide. "Ik wilde eigenlijk naar Australië, naar de woestijn, om rust te vinden", vertelt Panh, "maar vanuit het vluchtelingenkamp in Thailand werd ik op het vliegtuig naar Frankrijk gezet, omdat ik daar familie had. Dat was in 1979. Ik was vijftien jaar."

Zijn vader, die leraar was, en zijn moeder overleefden het niet, evenals zijn zusjes en andere familieleden. Ze stierven in werkkampen ver buiten de hoofdstad Phnom Penh aan uithongering en uitputting.

De beroemde Parijse filmschool IDHEC waar Panh in de jaren tachtig terechtkwam, vormde zijn redding. Met audiovisuele middelen begon hij verhalen te vertellen over zijn getraumatiseerde landgenoten. Op zijn dertigste stond hij al in Hollywood, met het voor een Oscar genomineerde 'Rice People' (1994). Zijn grote doorbraak kwam met 'S21: The Khmer Rouge Killing Machine' (2003) waarin hij een 'reünie' arrangeerde tussen voormalige gevangenen en bewakers van S21, de roemruchte gevangenis en martelkamer waar de veiligheidsdienst van Pol Pot huishield.

Panhs psychologisch geïnspireerde, confronterende methode vormde een belangrijke inspiratiebron voor het dit jaar verschenen 'The Act of Killing', waarin Joshua Oppenheimer de leiders van Indonesische doodseskaders uit de jaren zestig voor de camera wist te krijgen. Zowel 'The Missing Image' als de 'The Act of Killing' gaan volgende maand, bij de uitreiking van de European Film Awards, op voor de titel Beste Europese Documentaire 2013.

"Het experiment ligt aan de basis van mijn werk", vertelt Panh. "Het is een kwestie van fouten maken, en opnieuw beginnen, net zo lang tot er iets ontstaat wat de moeite is. Toen ik eind jaren zeventig in Frankrijk arriveerde, heb ik een plastic schedel gekocht, zo'n anatomisch model, om te kijken hoe het brein werkt. Ik wilde weten waar beelden naar toe gaan, naar de linker of de rechter hersenhelft. Ik wilde weten hoe beelden in je hoofd zijn verbonden met je zintuigen, en met emoties. Ook met acupunctuur heb ik geprobeerd te achterhalen welk lichaamsdeel precies verbonden is met welk gevoel."

Door 'trial and error' kwam Panh uit bij de handgemaakte kleipoppetjes. "In de film ziet het er heel naturel uit, misschien wel naief", oppert de regisseur, "maar wat er aan ten grondslag ligt, het samenspel van de elementen (water, aarde, vuur en lucht) heeft veel hoofdbrekens gekost." De kleipoppetjes zijn uiteindelijk kleine kunstwerkjes geworden, vindt Panh, "en het belangrijkste is, dat ze een ziel hebben, zoals in de Afrikaanse kunst. Het was op zich niet zo moeilijk om mijn ouders als poppetjes op te voeren, maar de figuurtjes moesten wel expressief zijn en gracieus, en tederheid en waardigheid uitstralen."

Panh weet niet zo goed naar welk 'ontbrekende beeld' hij precies zocht. "Misschien een foto van mijn ouders. Een bewijs dat ze niet dood zijn. Want je ouders zorgen voor je als je kind bent. En als je ouder wordt, zorg je voor je ouders. Ik had graag zo'n beeld van mijn ouders gehad, maar tegelijkertijd ben ik niet zeker of dit het beeld is waar ik naar op zoek ben. Misschien gaat het uiteindelijk wel om de reis, om mijn creatie van het ontbrekende beeld."

'The Missing Image' is uniek in zijn poëtische en filosofische benadering van de Cambodjaanse genocide, de jaren die er aan vooraf gingen en die er op volgden. Panh zegt zich daarbij vanzelfsprekend om de ethiek van de cinema te bekommeren. "Belangrijk is dat je geen film óver iemand maakt, maar mét iemand. Het is een van de moeilijkste dingen in de hele filmmakerij: de juiste afstand vinden tot je onderwerp, of de juiste nabijheid. Dat is de belangrijkste les als ik met jonge filmmakers werk. Als je iemand filmt die het water in loopt, gebruik nooit een zoomlens, maar loop mee naar het water. Loop mee de modder in."

Rithy Panh + Zuid-Oost Azië
Rithy Panh geeft vrijdag een masterclass in de grote zaal van Tuschinski, aanvang 13.00 uur. Voorafgaand, om 10.30 uur in de Brakke Grond, een debat over 'de filmmaker als historicus'. Er is een retrospectief, en op verzoek van het festival stelde Panh een top-10 samen van zijn favoriete films, waaronder de Bob Dylan-documentaire 'Don't Look Back' (1967) en twee films van Joris Ivens: 'Une Histoire de Ballon' (1976) en 'Une Histoire de Vent' (1988). Voor meer films uit Zuid-Oost Azië zie het themaprogramma 'Emerging Voices from Southeast Asia', waarin films te ontdekken zijn uit Cambodja, Indonesië, Burma, Thailand, Vietnam, Maleisië en Singapore. Het documentairefestival Idfa duurt t/m zondag 1 december. Voor meer informatie zie de website www.idfa.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden