Kleine prikjes uitdelen

Kom je aan de leraar, dan kom je aan Gerwin van der Werf. 'Het is als met familie: zelf mag je er op mopperen, maar je wordt nijdig als anderen dat doen.' Morgen verschijnt zijn boek 'Schooldagen'. interview

Ze zijn er allemaal. De rector op de patio, inmiddels zonder sigaret maar met zijn vaderlijke toon van spreken. De gymleraren, gemoedelijk onderuitgezakt op de bank in de docentenkamer. Stiekem benijd door hun collega's van wiskunde of geschiedenis omdat ze het zo gezellig hebben met elkaar en met hun leerlingen. En dan is er Puck in het muzieklokaal, het meisje met half opgeschoren, groengespoeld blond haar met haar gitaar op de knie. En voor die klas staat de man die hen allemaal beschreef in zijn columns, muziekdocent Gerwin van der Werf.

Het Rijnlands Lyceum in Oegstgeest is voor de bezoeker die zijn columns leest een feest der herkenning. Morgen verschijnen alle figuren ten tonele in 'Schooldagen', een bundel met Gerwin van der Werfs (1969) columns uit Trouw.

Niets heeft hij ooit hoeven te verzinnen. Sinds hij columnist is, heeft Van der Werf hooguit een paar namen verdraaid. Die van Fanny bijvoorbeeld, zijn hoogbegaafde leerling die kampt met anorexia. Haar moeder was ervan op de hoogte dat de column de volgende dag in de krant zou staan. Ze vond hem mooi. Volgens Fanny zelf was het 'the sweetest thing anyone ever said about me' (ze zit op de internationale afdeling van het Rijnlands). "Maar toch kan ik nog steeds niet tot haar doordringen", vertelt Van der Werf.

Hij ziet zijn columns niet als verhalen die iets veranderen in de klas of in de lerarenkamer. Het leven gaat er door, column op woensdagochtend in de krant of niet. "Soms krijg ik ineens te horen van een leerling: hé, u heeft over ons geschreven! Dan gaat het een beetje rondzingen. Maar de meeste leerlingen weten niet dat ik ook schrijver ben."

Collega's lezen hem beter. Zijn column over de benijdenswaardige positie van de gymleraar ('die kunnen tenminste altijd over voetbal praten met de leerlingen') werd zelfs een hit: tienduizenden keren aangeklikt op internet. Rector John Swieringa zegt 'enorm trots' te zijn op zijn muziekleraar en 'te vertrouwen op zijn integriteit'. Nooit tikte hij Van der Werf op de vingers de afgelopen twee jaar. "Ik weet tot waar ik kan gaan", zegt Van der Werf. Toch zijn het juist de collega's die Van der Werf soms doen twijfelen aan zijn grenzen.

Is er iets dat u had willen beschrijven, maar dat u toch niet heeft aangedurfd?

"Schrijven over het functioneren van andere leraren, ja, dat is soms moeilijk. Er gebeuren soms dingen... Ik kan daar nu natuurlijk ook niet te veel over zeggen. Als ik echte problemen heb met een collega, zet ik dat niet in de krant. Wat ik hooguit kan doen, is kleine prikjes uitdelen."

U schrijft altijd mild over de 'knoeier', de leraar die fouten maakt. Als schrijver Herman Koch roept dat leraren geen persoonlijkheid hebben, bent u de eerste om hen in bescherming te nemen. Waarom?

"Ik beschrijf de realiteit. En daarin worden fouten gemaakt. In mijn drie romans zoek ik altijd naar duistere kanten van de mens. Maar in mijn columns, die over mijn werk als leraar gaan, doe ik dat niet. Als Koch kritiek heeft op leraren, dan wil ik me solidair te verklaren. Het is als met familie: zelf mag je er op mopperen, maar je wordt nijdig als anderen dat doen. Als een leraar de liefde voor zijn vak over kan brengen, dan heeft hij altijd persoonlijkheid. En als hij fouten maakt en die toegeeft, dan heeft hij zelfs een zeer sterke persoonlijkheid."

Fouten maken, toegeven: is dat niet wat weinig ambitieus in tijden van excellentie in het onderwijs?

"Onderwijs kan altijd beter. Maar ik wil niet verliezen wat goed is. De nadruk op excellentie jaagt mij die angst aan. Ik ben blij dat het muziekonderwijs nog bestaat. Je kunt in dit vak niet alles 'meten'. Het is kunst. Zodra er in Den Haag over 'meten' en 'rendement' wordt gesproken, zie ik voor me dat we alles kwijtraken wat we hier op school aan muziekonderwijs hebben opgebouwd: de lessen, de muziekavonden, alle faciliteiten. Moeilijk meetbaar, die kunstvakken, maar ongelooflijk belangrijk."

U schrijft in een column dat onderwijs-vernieuwingen alleen voor jonge leraren zijn...

"Dat is niet waar. Ik kan er als oudere leraar de waarde wel van inzien. Maar ik ben er niet gauw meer enthousiast over. Toen de tweede fase werd ingevoerd, waarvan ook het vak cultureel kunstzinnige vorming een onderdeel was, was ik jong en heb ik me er op gestort. Het was een manier om me te onderscheiden. Maar inmiddels is de hele tweede fase bijna weer teruggedraaid. Al het werk was tevergeefs. Zulke ervaringen hebben oudere leraren allemaal. Is het gek dat je nu dan niet staat te juichen bij excellentie-verhalen van Sander Dekker?"

Ik lees bij u nooit eens over bijscholings-dagen voor leraren ofzo, hoe komt dat?

"Toevallig heb ik die de afgelopen twee jaar niet gevolgd. Ik moet als schrijver keuzes maken. Ik werk drie dagen op school, en schrijf de rest van de week. Ik ben net begonnen aan mijn vierde roman. Ik heb nu geen tijd voor bijscholing, maar dat wil niet zeggen dat ik niet ambitieus ben als leraar. Ik word juist steeds ambitieuzer. Mijn lessen moeten ieder jaar beter worden."

Een leerling in uw klas zei op de eerste dag na de schoolvakantie: 'Mijn broer heeft u ook gehad voor muziek. Hij zei: die Van der Werf is echt gek!' Bent u gek, of ambitieus?

"Ik was vroeger wel wat uitsloveriger dan nu. Achter de piano kun je natuurlijk de clown uithangen. Dat deed ik misschien toen ik die grote broer in de klas had, maar nu niet meer. Of veel minder. Kijk", ineens krijgt Van der Werf een felle blik in de ogen, "echt irritant vind ik dus dat ik weet dat mijn volgende les met 5 VWO straks chaotisch gaat verlopen. Een deel van de leerlingen heeft namelijk een uitlopend proefwerk natuurkunde. Dan weet ik nu al dat ik niet alles uit die les zal kunnen halen. Vroeger had ik gedacht, ach dan spelen we toch gewoon een beetje lekker weg. Maar als dat nu gebeurt, fiets ik 's middags met een kwaaie kop naar huis."

U schrijft in uw column 'Laatste Dag': 'De Schimmel (een vleugel -red.) in mijn lokaal is vervangen door een Yamaha. De romantische kwetsbare ziel is ingeruild voor een onverwoestbaar werkpaard. Zo'n verandering wordt moeiteloos symbolisch, alleen weet ik nog niet precies waarvoor. Mijn leraarschap?' U beantwoordt die vraag niet. Doet u dat nu eens.

"Er huist in mij als docent nog steeds wel een romantische ziel. Ik ben erg teleurgesteld als mijn enthousiasme voor een muziekstuk sterft in onbegrip. Soms ben ik zelfs zo bang dat dat gebeurt, dat ik muziekstukken die veel voor mij betekenen maar voor me houd. Ik ben bijvoorbeeld gekwetst als leerlingen The Beatles niet mooi vinden. Of Beethoven."

Bent u niet bang dat de kinderen door uw columns te diep in uw eigen ziel kunnen kijken?

"Als ze het al lezen: ik schaam mij niet voor wat ik schrijf over mijn kwetsbaarheid, mijn fouten en twijfels. Dat mogen ze best weten."

De zoemer gaat, tijd voor de muziekles met 5 VWO. Leerlingen komen stuiterend de klas binnen na een geschiedenisles en pakken hun instrumenten. Vandaag speelt de klas het muziekstuk 'Fantasia para un gentilhombre' van Joaquin Rodrigo, door Van der Werf gearrangeerd voor cello, dwarsfluit, piano, violen, saxofoon, gitaar en percussie.

Halverwege de les komen inderdaad nog eens de natuurkundeleerlingen binnen, die hun hoofd vervolgens moeilijk bij Rodrigo kunnen houden.

Van der Werf kan zijn irritatie over het rumoer nauwelijks bedwingen. In 'Schooldagen' geeft Van der Werf zijn definitie van onderwijs: het systeem waarmee we een betere wereld zouden willen vormgeven. Even dreigde het een chaos te worden, maar in de laatste tien minuten slaagt de opzet van de muziekleraar alsnog: 24 leerlingen die samen een ingewikkeld muziekstuk spelen. Een betere wereld krijgt heel even vorm.

Muziekdocent Gerwin van der Werf, tussen zijn leerlingen. Rechts Puck, die ook de illustraties voor zijn boek maakte.

Zijn definitie van onderwijs: het systeem waarmee we een betere wereld zouden willen vormgeven

'Schooldagen', de gebundelde Trouw-columns van Gerwin van der Werf over leraren, leerlingen en onderwijs aan het Rijnlands Lyceum in Oegstgeest, ligt morgen in de boekwinkel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden