Klein zijn en liefst klein blijven

Na het succes van Walsers 'De wandeling' nu ook diens 'Jakob von Gunten' opnieuw vertaald

Robert Walsers naamgenoot Martin Walser, de bekendste onder de levende Duitse schrijvers, heeft ooit opgemerkt dat de Duitse literatuur slechts drie echte meesterwerken kent: Goethe's 'Werther', Kafka's 'Proces' en Robert Walsers 'Jakob von Gunten'.

Dat is wat wild, heel wat meer titels verdienen het predicaat 'meesterwerk'. Maar 'Jakob von Gunten' is toch wel een heel bijzonder boek en door zijn springerig-associatieve stijl en zijn delicate ironie ook opvallend modern.

Jakob von Gunten, afkomstig 'uit een zeer goede familie', zoals hij niet nalaat te benadrukken, is leerling op een Berlijnse school waar jonge mannen worden opgeleid tot bediende. 'Je leert hier heel weinig, er zijn onvoldoende leerkrachten, en wij jongens van het Instituut Benjamenta zullen het tot niets brengen, d.w.z. dat we allemaal in ons leven iets heel kleins en ondergeschikts zullen zijn', aldus de deemoedige openingszin. Het instituut wordt voorgezeten door meneer Benjamenta en zijn zuster Lisa, een raadselachtig mensenpaar waarvan 'de juffrouw' tevens als leerkracht fungeert.

Briljant babbelend beschrijft Jakob de wederwaardigheden binnen het instituut: de lessen en maaltijden, de vrije tijd en de ontmoetingen die de verteller heeft met zijn elders in de stad wonende broer Johan, een succesvolle schilder en boekillustrator (Roberts één jaar oudere broer Karl stond model). Maar ook Jakobs medeleerlingen krijgen ruimschoots aandacht. De ijdele en altijd perfect geklede Pool Schilinski bijvoorbeeld, die eruit ziet als 'een jonge landedelman', of de ietwat verdorven Tremala die 'op zeeschepen' heeft gezeten en die Jakob op zekere dag naar het 'intieme deel' grijpt. Jakobs boezemvriend is de schipperszoon Kraus, even leergierig als hardleers en met zijn vlijt en discipline de tegenpool van de frivole verteller.

Aanvankelijk wordt Jakob door de directie van het Instituut met argwaan bekeken en wegens plichtsverzuim zelfs een keer op het matje geroepen. Maar gaandeweg vat zowel meneer Benjamenta als Lisa genegenheid op voor Jakob. De etherische Lisa, die tijdens haar lessen plotseling in tranen kan uitbarsten, neemt Jakob op zeker moment mee naar de 'geheimzinnige onbekende wereld' van de binnenvertrekken waar zich 'wonderbaarlijke dingen' afspelen. Het is een bijna surrealistische scène, half droom half werkelijklheid, waarin sprake is van een 'diepgelegen kelder' en een 'lange, donkere gang' - een scène die onmiskenbaar aan Franz Kafka doet denken, die trouwens een gretige lezer van Walser was.

Ook andere fragmenten spelen zich af op de grens tussen droom en werkelijkheid; de roman wordt afgesloten met een visionaire droom waarin Jakob samen met meneer Benjamenta de woestijn in trekt, ver weg van de 'Europese cultuur' en beschaving. Maar deze roman bevat ook sprookjeselementen; verkleedpartijen en toneelscènes. Ergens zegt Jakob dat hij het gevoel heeft 'in een wild aandoend sprookje te leven.'

Tot de grootste charmes van 'Jakob von Gunten' behoort de quasi-naïeve toon waarop de jeugdige verteller de wereld becommentarieert. De hele roman is gelardeerd met spitse notities, levenswijsheden en stekelige opmerkingen, waarbij Jakob het vooral gemunt lijkt te hebben op dikdoeners: "Je merkt het meteen als mensen op successen en erkenning kunnen bogen, ze worden als 't ware dik van verzadigde zelfingenomenheid, en als een ballon blaast de kracht van hun ijdelheid hen op, tot aan onherkenbaarheid toe. God behoede een braaf mens voor erkenning door de massa."

Susan Sontag heeft ooit opgemerkt dat de morele kern van Walsers werk gelegen is in 'de afwijzing van macht, van heerschappij'. Dat is een wijs woord, in Walsers bescheidenheid en bewust gekozen randpositie ligt de sleutel tot zijn heerlijke werk. Jakob von Gunten en alle andere Walser-personages vinden niets verwerpelijker dan macht en status. 'Klein zijn en blijven', zegt Jakob, 'ik kan alleen in de lagere regionen ademen.'

Dat Walser in Nederland lange tijd nauwelijks werd gelezen had zeker met de ontoereikende kwaliteit van eerdere vertalingen te maken. De nieuwe vertaling van Machteld Bokhove, die eerder 'De wandeling' en een verhalenbundel fraai overzette, is bondiger, preciezer, soepeler. Zij toont een subliem gevoel voor Walsers bijzondere dictie. Feitelijk moet je zeggen dat dit meesterwerk nu voor het eerst in het Nederlands is aangekomen.

Robert Walser: Jakob von Gunten

Vert. Machteld Bokhove. Lebowski; 145 blz. euro 17,50

Robert Walser

Robert Walser groeide op in het Zwitserse stadje Biel en verliet op zijn veertiende de school, waarna hij enkele jaren op banken en kantoren werkte. Hij debuteerde in 1904 met 'Fritz Kocher z'n opstellen', lyrische schetsen van een schooljongen. In 1905 verhuisde hij naar Berlijn waar zijn romans 'Geschwister Tanner', 'De bediende' en het nu vertaalde 'Jakob von Gunten' ontstonden. Vlak voor de Eerste Wereldoorlog keerde hij terug naar Zwitserland. Hij leefde vooral van zijn korte verhalen en schetsen, die in kranten en tijdschriften verschenen en daarna in boekvorm. In 1925 schreef hij de roman 'Der Räuber', die tot zijn beste werk behoort, maar die pas in 1972 werd uitgegeven.

In de late jaren twintig ontwikkelde hij steeds meer psychiatrische stoornissen. Hij schreef uitsluitend nog in een geheimschrift, honderden verhalen die pas eind van de vorige eeuw werden getranscribeerd en uitgegeven. In 1933 werd hij opgenomen in een inrichting in Herisau, waar hij op Eerste Kerstdag 1956 tijdens een eenzame wandeling stierf.

Rond 1980 werd zijn werk in Duitsland herontdekt en overal vertaald. Sinds kort staat hij dankzij nieuwe vertalingen - eerst 'De wandeling' en nu ook 'Jakob von Gunten' - ook in Nederland weer volop in de belangstelling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden