Klein woordenboek van de grote roof

Vóór de treinen van Westerbork naar Auschwitz en Sobibor gingen rijden, werden de Joden geïsoleerd van de niet-Joden, raakten zij hun banen kwijt en hun bezittingen. Aan moord ging roof vooraf. De Duitse bezetter bracht Joodse bedrijven onder beheer van een Verwalter, het bedrijf bestond voort, werd opgeheven, of voor een appel en een ei verkocht. De opbrengst ging naar de Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA).

Joods grond- en huizenbezit kwam onder beheer van de Niederlündische Grundstücksverwaltung. Als het werd verkocht, ging de opbrengst naar de VVRA. In het begin weigerden banken hypotheken te verstrekken voor aankoop van 'Jodenpanden'; Rost van Tonningen bemoeide zich intensief met een gemakkelijker hypotheekverlening.

De uitplundering ging verder. De bezetter ging gebruik maken van de onder een Verwalter geplaatste bank: Lippmann, Rosenthal & Co. Deze kleine Joodse bank, gevestigd aan de Nieuwe Spiegelstraat, had een goede naam en de Duitsers gebruikten die als misleiding voor de 'roofbank' Lippmann & Rosenthal-Sarphatistraat (LiRo). Alle 'Volljuden' moesten vanaf augustus 1941 hun contante geld en checques, indien meer dan ¿ 1000, inleveren bij de LiRo. Vanaf maart 1942 moest àl het geld, tegoeden, geld op girorekeningen en spaarbankboekjes etc. gestort op de LiRo-bank. Ook moesten alle effecten daar worden ingeleverd. Niet iedereen ging op de eisen in en het Devisenschutzkommando diende achtergehouden geld, effecten etc. op te sporen.

De effecten werden verhandeld op de Amsterdamse Effectenbeurs. Daar was men zich er zeer bewust van dat deze 'Joodse' effecten door de Duitsers gestolen waren. Drie weken na de invoering van de Jodenster verscheen op 21 mei 1942 een Duitse Verordening, waarin stond dat alle 'Volljuden' álle kunstvoorwerpen, edelstenen, gouden, platina of zilveren voorwerpen, sieraden etc. moesten inleveren bij de LiRo-bank; ook levensverzekeringspolissen, lijfrenten en vorderingen op derden. In depots (Sarphatistraat, Diamantbeurs Weesperplein, tegenwoordige Amsterdamse bioscoop Kriterion etc.) werden kunstvoorwerpen en andere zaken geadministreerd. De nu gevonden kaarten zijn voor een groot deel uit deze administratie afkomstig. Wanneer opgeroepen Joden hun woning verlieten, werd de inboedel geregistreerd door de Hausraterfassung, ingekwartierd bij de Zentralstelle für jüdische Auswanderung ('Auswanderung'? Emigratie kwam neer op deportatie).

De Einsatzstab Rosenberg liet de inboedel ophalen ('pulsen') door Nederlandse verhuizers, waarvan de Amsterdammer Puls de beruchtste werd. De meubels werden overgebracht naar gebombardeerde steden in Duitsland, maar ook Wehrmacht-onderdelen in Nederland sloegen hun slag. Het kwam ook voor dat niet-Joodse Nederlanders leeggekomen huizen plunderden; “anders pikten de Duitsers het toch maar in”, was een schaamteloos excuus.

Na aankomst in het Durchgangslager Westerbork werden de Joden nog verder uitgeschud door medewerkers van de LiRo-bank, die hun roofpraktijken daar voortzetten.

Wat deden de rovers?

Een deel werd aan Nederlanders verkocht, een deel aan de Duitsers. Percelen grond, huizen en effecten werden, al of niet via een omweg, verkocht aan Nederlanders. Juwelen werden verkocht aan de Beauftragte für das Vierjahresplan onder leiding van Göring. Schilderijen, tapijten en gobelins moesten eerst aangeboden worden aan vertegenwoordigers van Hitler en van Göring. Ook Himmler mocht uitzoeken, daarna sloeg de Duitse kunsthandel zijn slag. Ook Nederlandse instellingen konden wat kopen. De Einsatzstab Rosenberg pikte antieke boeken en bibliotheken in; postzegels en munten moesten aan Reichspost en Reichsbank verkocht worden. Sinds kort weten wij dat ook De Nederlandsche Bank kocht. Gouden en zilveren voorwerpen werden ter omsmelting naar Frankfurt am Main gestuurd, naar de Degussa (Deutsche Gold- Und Silber-Scheideanstalt).

Personeelsleden van de LiRo-bank, Duitsers én Nederlanders (op een gegeven moment 500) lieten zich niet onbetuigd en stalen ook. Sommigen gingen erg ver en werden opgepakt en vastgezet: door de Duitsers.

Na de bevrijding

De regering in Londen had tal van besluiten uitgevaardigd om na de bevrijding de Duitse maatregelen ongedaan te maken. In de wetgeving voor Nederland na de oorlog was er géén onderscheid tussen Joden en niet-Joden. Dat was in principe een goede zaak, maar ging eraan voorbij dat er een Jodenvervolging had plaatsgevonden. Zo werden Joden, voor de oorlog uit Duitsland gevlucht, als Duitser én dus als vijand behandeld. Hun bezit werd als vijandelijk vermogen beschouwd en kwam onder beheer van het Nederlands Beheers Instituut (NBI). Sommige Joods-Duitse vluchtelingen kwamen korte tijd in een interneringskamp terecht; samen met Nederlandse SS'ers!

Er was niet veel meer over van de bezittingen die bij de LiRo-bank waren ingeleverd, maar er stond geld op de rekening van de Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA). Circa 70 000 Joden hadden aanspraak op een deel van de boedel van de Liquidatie van de Vermögensverwaltung Sarphatistraat (LVVS), maar van de geroofde zaken was natuurlijk nog maar weinig aanwezig. Die zaken waren door de Duitsers voor te weinig geld van de hand gedaan. De nu gevonden kaarten zijn gebruikt om na te gaan van wie gestolen was en uiteindelijk is 90 % van de vorderingen uitbetaald. Van de vorderingen op de Vermögensverwaltungs- und Rentenanstalt (VVRA) werd 85 % uitbetaald. Kille cijers, dat wel, maar er is gepoogd recht te herstellen.

Maar aan wie werd nu teruggegeven of uitbetaald? De meesten waren immers vermoord en het ging nu voornamelijk om erfenissen van de vermoorde Joden? Het Informatiebureau van het Nederlandse Rode Kruis, dat de beschikking kreeg over de in Westerbork opgemaakte deportatielijsten, stelde de (vermoedelijke) overlijdensdatum van alle vermoorde Joden. Deze werden in de Nederlandsche Staatscourant gepubliceerd. Notarissen en het Centraal Bureau van Onderzoek inzake de Vererving van de Nalatenschap van Vermiste Personen moesten de eventuele erfgenamen zien op te sporen. De Afdeling Rechtspraak van het Nederlands Beheers Instituut moest onenigheden hierover oplossen.

Voormalige bezitters van effecten hadden het moeilijker, omdat de Effectenbeurs bleef doen of zijn neus bloedde en weigerde mee te werken aan dit rechtsherstel. Jaren later, en gedwongen door gerechtelijke uitspraken, werd overgegaan tot gedeeltelijke compensatie, ook hier legde de staat geld bij.

Wiedergutmachung

Sinds 1958 is het RIOD, met name dr. A. J. van der Leeuw, werkzaam geweest in het kader van het Duitse Bundesrückerstattungsgesetz (Brüg). De door vervolging geleden schade kon via deze wet worden geclaimd. De claims, bijvoorbeeld voor huisraadschade, moesten met bewijzen worden ondersteund en het onderzoek hiervoor werd vaak gedaan op verzoek van de Stichting Joodse Kerkgenootschappen en Sociale Organisaties voor Schadeaangelegenheden (JOKOS). Het Sieraden-comité was bedoeld voor diegenen die om uitstel van deportatie te krijgen, sieraden, diamanten of geld bij de Duitsers hadden ingeleverd. Het Centraal Afwikkelingsbureau voor Duitse Schade-Uitkeringen (CADSU) van het ministerie van financiën was de uitvoerende instantie. De nu gevonden kaarten werden ook hiervoor gebruikt.

Het duurde jaren voordat alles 'geregeld' leek. Dat er onvolkomenheden bij zaten, zal iedereen duidelijk zijn, en gezien de ingewikkeldheid ook kunnen billijken. Maar dat er ontsporingen hebben plaatsgevonden zoals de interne verkoop van gestolen Joodse goederen zal door niemand kunnen worden goedgepraat.

Wij weten veel, verschrikkelijk veel, van de gebeurtenissen in de Tweede Wereldoorlog. Wij weten weinig, nog steeds te weinig over de gebeurtenissen ná die oorlog. Er zijn nu verschillende onderzoekscommissies ingesteld door het ministerie van financiën en op het RIOD loopt een groot onderzoek naar de roof en teruggave van Joods bezit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden