Review

KIOSK

Met het raketvarken in Bretagne is het gedaan

In Frankrijk dat aan zijn 250ste BSE-koe toe is, is de opwinding over de 'crisis in het landbouw- en voedingspatroon' duurzamer. Het achtergrondkatern van Le Monde - dossiers & documents - bevat een twintigtal artikelen en statistieken over de zaak. De meeste zijn in het afgelopen jaar in Le Monde verschenen; een enkele, 'De opstand van de consumenten', dateert al van 1997. 'Gaat het om een toevallige crisis of om een omwenteling in de voedingsgewoonten?' vraagt de inleider François Grosrichard zich af. De artikelen concentreren zich op de gebeurtenissen rond de gekke-koeienziekte, en in de beschouwingen overheerst een zekere korzeligheid. Dat in 1996 het publiek schrok van het nieuws dat er een verband bestond tussen een koeien- en een mensenziekte, is begrijpelijk. Maar inmiddels zijn grote verbeteringen geboekt bij het opsporen, identificeren en elimineren van gevaarlijk vlees. Het bewijs daarvan was de tijdige ontdekking van één gekke koe bij een abattoir in oktober 2000. En wat deed de domme consument na dat bericht? Aangemoedigd door de grote supermarktketens die het vlees uit de schappen haalden, weigerde hij verder alle rundvlees, en schakelde over op varken en schaap. Terwijl Frankrijk de meeste vleeskoeien van Europa telt. Boeren met te veel koeien in de wei, tussenhandel met te weinig koeien in de wagens. Het had niet gehoeven, die paniek onder het publiek, vindt Grosrichard, want het veiligheidssysteem in de voedingsindustrie werkte immers.

'Collectieve psychose en onbegrip' staat er boven een stukje van 1 januari jl. De boosheid van de journalist lijkt vooral ingegeven door gêne over de felle reactie die een nieuwsbericht weet los te maken. 'De vermaningen tot kalmte van de politici, de veehouders en de wetenschappers doen er niets toe.' Over kalmte gesproken, is het toeval dat Le Monde, dossiers & documents in dit verband vergeet te vermelden dat diezelfde Franse 'opinionleaders' in 1999 het Britse rundvlees bleven boycotten, ook toen de experts van de Europese Commissie het veilig hadden verklaard? Toch bespeurt de krant ook een zekere logica in de publieke opinie. 'Wanneer de economische redenering ont-spoort' staat boven een terzijde waarin de schrijver zich afvraagt wat gekke-koeienziekte, de zwarte olievloed op de stranden, treinongelukken en mond- en klauwzeer met elkaar te maken hebben in het volksgevoel. Het verband tussen die uiteenlopende calamiteiten is 'het winstbejag dat de uitvoerders - spoorwegdirecteuren, scheepvaartmaatschappijen, regeringen die de landbouw subsidiëren, veevoerbedrijven - tot kostenbesparing drijft, en daarmee tot besparingen op de veiligheid'.

In 'De opstand van de consumenten' maakte Georges Chatain in 1997 melding van het groeiend verzet tegen de intensieve veeteelt in landelijke gebieden. De varkensindustrie in Bretagne fokte toen al op 7 procent van het Franse grondgebied de helft van alle 13 miljoen Franse varkens. De nitraten, die de uitgereden mest verspreidde, verpestten de wateren van het bij vakantiegangers zo geliefde schiereiland. Vier jaar later verklaart een Bretonse boerenbondsman dat het gedaan is met het 'raketvarken' dat in zes maanden van anderhalf naar honderdvijf kilo wordt gelanceerd. Er kan niet nóg meer antibiotica bij, er kan niet nóg meer mest bij. Er moet zorgvuldiger geboerd worden. De beesten naar buiten, en op stro. Dit is de enige keer in de discussie dat het wel en wee van de dieren ter sprake komt. Christiane Lambert, de voorzitter van het 'Forum voor verstandige landbouw met respect voor het milieu' in Frankrijk, wijt op 13 februari jl. in een interview de aanhoudende malaise maar weer aan de consumenten die nog maar 16 procent van hun huishoudgeld aan voeding besteden. 'Tien jaar geleden was dat nog 30 procent. Als morgen 80 procent van de consumenten biologisch wil eten, zullen de boeren voor 80 procent biologisch produceren.' De cirkel is rond.

Nog steeds geen monster ontsnapt uit genlabs

The New York Review of Books bevat een bespreking door de bioloog Richard Lewontin van vier boeken over 'genetisch gemodificeerde organismen' (GGO). 'Genen in het voedsel!' staat er alarmerend boven. De besproken boeken zijn een staalkaart van de meningen die er over het onderwerp 'kunstplanten' bestaan, en het resultaat valt Lewontin niet mee: 'De allergieën die van genetisch gemodificeerde organismen te verwachten zijn, kunnen niet zo erg zijn als de kriebels die het niveau van de discussie mij bezorgde.' Voor- en tegenstanders gebruiken alle mogelijke en onmogelijke argumenten. Lewontin begint met te zeggen dat 'mensen vanaf de eerste domesticatie van planten en dieren organismen hebben gemodificeerd'. Maar seksuele kruisingen veronderstelden enige verwantschap. Nu kan een bacterie uitgerust worden met een menselijk gen, en insuline aanmaken. Twintig procent van het maisareaal in de VS wordt al beplant met een GGO-variant. Lewontin geeft toe dat het goed mogelijk is om giftige gewassen of 'superonkruiden' te kweken met GGO-technieken, maar dat kan ook met ouderwetse kruisingen. Tot nu toe, herhaalt Lewontin meermalen, is uit de laboratoria nog geen monster ontsnapt.

De oppositie komt uitsluitend uit de witte welvaartswereld. Lewontin ergert zich aan het gebrek aan belangstelling voor de effecten van GGO in de derde wereld. In een BBC-documentaire van een halfjaar geleden werd al gewezen op de kans om met GGO-rijst een vitaminegebrek goed te maken dat blindheid veroorzaakt. Hoewel Lewontin sympathiseert met de inzet van GGO bij de bestrijding van honger en gebrek, komt hij met een verrassend risico voor de arme boeren voor de dag. Met enig genetisch gefriemel is het mogelijk om palmolie uit een plantje te winnen dat ook in de VS groeit. Dat zal armoede betekenen voor 30 procent van de Filippino's die van de export van natuurlijk geoogste palmolie leven. Maar ook de Bretonse boerenbondsman zal niet blij zijn met Lewontins conclusie: 'Voor de boer is er geen ontsnappen aan de ingenieurs, of het nu om mechanische, chemische, elektrische of genetische technieken gaat.' Is 'Genen in het voedsel!' misschien een oproep? Het materialisme dicteerde ooit dat wij zijn wat wij eten: natuur. De biotechniek zal ons tot kunst maken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden