Review

KIOSK

DE ROL VAN DE PSYCHOLOGIE OP FINANCIELE MARKTEN

Prast en De Beurs menen dat de vreemde wijze waarop beleggers met informatie omspringen overeenkomst vertoont met het verschijnsel dat door de Amerikaanse psycholoog Leon Festinger in 1957 'cognitieve dissonantie' is genoemd. Het begrip slaat op de neiging van mensen om zo lang mogelijk aan hun voorkeuren vast te houden, met voorbij zien aan alle tegenstrijdige informatie. Afkeer van dissonanten dus. Mensen weten zich daarbij gesteund door anderen die dezelfde richting gaan. Als een paar beleggers drossen op grond van nieuwe informatie, zal de hoofdmacht daar geen acht op slaan, tot de desertie eerst onrust, en vervolgens paniek zaait. Zwenkt een aanzienlijk deel van de favoriete koers af, dan zal de rest volgen, en zijn heil (gewin) zoeken aan een nieuwe horizon. De bewegingen en versnellingen van de beleggers zijn wel veel willekeuriger dan werd gedacht, maar ook fijn afgestemd op hun lotgenoten. De afkeer van dissonantie zorgt ervoor dat steeds gezocht wordt naar kennis en kennissen die eenzelfde voorkeur vertonen. Homo economicus is lang niet zo rationeel als de economen ons willen doen geloven.

SPIRITUALITEIT IN DE TALKSHOW VAN OPRAH WINFREY

De grazige weiden waar de runderachtige beleggers op azen zijn die van het snelle geld. De kijkers van Oprah Winfrey ver-

smaden dat zeker niet, maar het zal hun volgens de Amerikaanse tv-ster worden nageworpen als zij haar aanwijzingen en hun leven omgooien. In de Sociologische Gids doet Ellen Hijmans de resultaten van een paar maanden kijken en analyseren uit de doeken onder de titel 'Televisie en zingeving. Spiritualiteit in de talkshow van Oprah Winfrey'. Eens te meer stelt de sociologe vast dat er na de afbraak der kerken een markt voor levensvragen is ontstaan. Daar zijn Oprah en andere publieke persoonlijkheden grote spelers. Hijmans ordent de 28 afleveringen die ze eind 1998 heeft gezien in categorieën waar 'grote boodschappen' overgedragen worden, het merendeel, en in shows waarin luchtiger zaken worden gedaan; lifestyle en mode bijvoorbeeld, die niettemin een verband met het hogere doel vertonen. Het onderhouden van leefregels leidt volgens Oprah Winfrey bijna vanzelf tot succes, en daarmee weer tot de goede smaak in kleding en binnenhuisinrichting die zij aan de vrouw brengt. De goeroes waarmee zij zich omringt, en de boeken die zij aanbeveelt, verkondigen een gemengd christelijk, therapeutisch en new-age-ethos, dat de kijkers aanmoedigt hun Zelf te zoeken zonder de Ander te vergeten. ,,We hebben een pantser om ons heen gebouwd dat afgebroken moet worden.'' Mensen moeten in zichzelf naar de spiritualiteit en verbondenheid zoeken, en oude 'ziekmakende' levenspatronen afleggen. Onderscheid tussen alle Hogere Krachten die in haar presentaties opdraven wordt niet gemaakt, en existentiële vraagstukken zoals de dood dienen slechts om de wilskracht te toetsen. Aldoende verwerft de bekeerling het beste van niet één, maar meerdere werelden, en follow your passion and get rich! Aan de invloeden op deze praktische weg naar het heil, had Hijmans misschien nog de zwarte gospelkerken kunnen toevoegen.

MASSASLACHTING EN GENOCIDE: EEN KLEINE INLEIDING

Over het collectieve zelfbedrog van beleggers en huisvrouwen kan men zich vermaken, maar als de massapsychologie zich over volkerenmoord buigt, slaat de schrik om het hart. De Groningse politicoloog Johan van der Dennen en zijn leerling Sonja Tijthof hebben in Vrede en Veiligheid over het onderwerp een beredeneerde bibliografie gemaakt, 'Massaslachting en genocide: een inleidend literatuuroverzicht'. Het begrip 'genocide' werd in 1948 door de Verenigde Naties opgevat als een poging om een etnische, raciale, of religieuze groep 'als zodanig, in zijn geheel of gedeeltelijk, te vernietigen'. Sindsdien is genocide bestanddeel van het volkenrecht. Aan die ontwikkeling lag de holocaust ten grondslag. Er is over het begrip veel van doen geweest, niet alleen omdat de uitroeiing van groepen jammerlijk vaak tot het nieuws behoren, maar ook omdat over de rol van de daders - de staat en/of sociale elites - bij genocide twijfel bestaat. Van der Dennen en Tijthof onderstrepen dat er geen algemeen aanvaarde theorie over ontstaan en verloop van genocide is. Toch stuit de lezer op veel voorkomende karakteristieken, zoals een éénpartijstaat, een sociaal-economische crisis, een verloren oorlog. Notabelen die hun macht zien wankelen proberen in voorkomende gevallen de volkswoede naar groepen te sturen die in de periferie van de samenleving operen, en hun op te zadelen met de schuld en schaamte over het verloop van de historie. Een min of meer systematische demoniseringscampagne begeleidt die aanwijzing tot zondebok. Aan het artikel van Van der Dennen zal een geïnteresseerde partij niet veel nieuws onderscheiden, maar de stand van zaken is goed geordend en helder uiteengezet. Overigens, de bijdragen van Sonja Tijthof, Henriëtte Prast en Ellen Hijmans bewijzen dat de opmars van vrouwen in de sociale wetenschappen voorspoedig verloopt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden