Review

KIOSK

Een lege plek voor iemand, om te blijven

Volgt 'een kritisch overzicht van de postmoderne argumenten tegen het communautaristisch pessimisme'. Want de communautaristische school heeft alarm geslagen over de teruglopende deelname van mensen aan sociale activiteiten. Van wat de 'postmoderne zijde' genoemd wordt - de verkondigers van het ICT-evangelie - zijn de tekenen die op een verzwakking van het gemeenschapsgevoel wijzen aangevochten, en ook is wel gezegd dat in de plaats van oude verbanden, nieuwe lossere zijn gekomen. Hooghe meent met de communautaristen dat veel klassieke bindmiddelen zoals vakbonden en politieke partijen groot verlies hebben geleden, en hij is sceptisch over de portée van de zogenaamde nieuwe netwerken die vrouwen en jongeren met elkaar verbinden, volgens de postmodernisten. Anders dan Vandevelde is hij niet vies van machtsuitoefening, en hij sombert dat het establishment zijn eigen plan zal trekken, tenzij via de ouderwetse politieke kanalen op betere gedachten gebracht. 'De pluralistische opvatting lijkt ervan uit te gaan dat de machthebbers zo welwillend zullen zijn de eisen en verlangens te erkennen, ook indien de betrokken actoren er niet in zouden slagen een mogelijke bedreiging te vormen voor hun machtsbasis. Historische observaties tonen echter aan dat dit een al te naeve veronderstelling is'.

Het Tijdschrift voor Humanistiek gaat helemaal over 'empathie', het vermogen zich in anderen in te leven. Vooronderstelling van elke gemeenschap. De psychiater/dichter R.van den Hoofdakker/Rutger Kopland neemt er afscheid van een veertigjarige praktijk met een onderstreping van de relatie tussen arts en patiënt. Hij voegt daaraan toe:

'ga nu maar liggen liefste in de tuin,

de lege plekken in het hoge gras, ik heb

altijd gewild dat ik dat was, een lege

plek voor iemand, om te blijven.'

Sociologie als strategie van het eigenbelang

10 april jl.: 'Elisabeth Teissier, doctor in de sociologie, ascendant astrologie', kopte Le Monde op de voorpagina. De verleidelijke waarzegster die de Franse boulevardpers van hogere aanwijzingen voorziet, en die ooit François Mitterand tot haar clientèle rekende, promoveerde op 7 april aan de Sorbonne op een proefschrift van 900 pagina's over de omstreden status van de astrologie in de postmoderne maatschappij. De rest van de maand was de krant te klein voor de reacties van verontwaardigde wetenschappers. Er waren er ook die schreven dat de sociologie nooit betrouwbaarder voorspellingen had gedaan dan de astrologie.

Sommigen vinden dat hele voorspellen van de sociologie maar lastig. Wijsgerig perspectief is gewijd aan de ideeën van de Canadese filosoof Charles Taylor (1937) die zich de afgelopen decennia tegen de sociale verschraling van de samenleving heeft gekeerd. De Brusselse sociologe Nathalie Zacca-Reyners schrijft daarover in 'Menswetenschappen en de kennis van de gedeelde leefwereld'. Het is een proeve van het zachte spul waar verstandige mensen de neus voor optrekken. In het spoor van Taylor, meent de sociologe, verzet zij zich tegen de 'empiristische opvatting van kennis en wetenschap'. Die opvatting lijkt wel de voordelen van een rationele en transparante handelwijze op te leveren, en de neutraliteit van de uitspraken te waarborgen, maar is in strijd met de typische aard van het onderzoeksobject 'samenleving'. De preciese categorieën waarin empiristen denken, hebben geen vat op de gedeelde leefwereld van de mensen, die vol taal en teken zit. 'Wat is dan de roeping van een hermeneutische sociale wetenschap? Niet het voorspellen van de toekomst, maar veeleer het achteraf reconstrueren van het verleden, om zo een beter begrip te krijgen van de veranderingen in ons wereldbeeld, van de discrepantie tussen discours en praktijk en van de zogenaamde 'illusies', dat wil zeggen de vergissingen die valse realiteiten creëren.' Wie dit soort gezwatel serieus neemt, schrikt er ook niet voor terug om de kristallen bol van Elisabeth Teissier met een bul in de sociologie te bekronen.

In hetzelfde nummer schrijft Toon Vandevelde een zinnig stuk over 'Charles Taylor en de liberalen en de communautaristen'. Zelfs uit de hiërogliefen van Zacca-Reyners valt op te maken dat Taylor een 'communautaristische' opvatting huldigt over de samenleving: hij beschouwt de maatschappij niet als de som van alle delen (individuen), maar als iets nieuws, iets eigens. Liberale voormannen zoals de Amerikaanse filosoof John Rawls hebben voor de burgermaatschappij een aantal minimale eisen geformuleerd, die er op neerkomen dat de samenleving voldoende en noodzakelijk werk levert als ze iedereen in staat stelt zo goed mogelijk zijn verlangens te bevredigen. Politiek is in die visie een verdeelsleutel waarlangs groepen mensen hun wensen sterk kunnen maken. En sociologie is dan niet veel meer dan de strategie van het eigenbelang.

Die zuinige opvatting wordt door Taylor en de andere communautaristen bestreden, want die vinden dat alle spirit en ethos van de samenleving zo uit het beestje worden verdreven. Samenlevingen gaan immers op eigen houtje hun eigen gangetje. Het zijn meer dan balansen, gelegenheidsverbondjes of contracten tussen mensen die er een slaatje uit willen slaan. 'De publieke ruimte wordt veeleer gevormd binnen de burgerlijke maatschappij dan door politieke machtsuitoefening', schrijft de econoom Vandevelde. De gemeenschap wordt bijeen gehouden door 'een lotsverbondenheid die teruggaat op een gedeeld historisch verleden en een patriottische identificatie met de medeburgers'. Het klinkt allemaal meer Amerikaans dan Europees liberaal, maar een 'gedeeld verleden' en 'lotsverbondenheid' zijn voor een Belg vast iets moois. Met het oog op het Nederlandse poldermodel is een andere passage interessant: 'Als men veronderstelt dat mensen in alle omstandigheden hun eigenbelang nastreven, dan kan men ook verwachten dat ze de overheid als niet meer dan een melkkoe zien. Die instrumentele houding tegenover het collectieve zal allicht ook leiden tot veralgemeend vrijbuitersgedrag, massale belastingfraude en allerlei vormen van politieke onbetrouwbaarheid'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden