Review

KIOSK

'They all hate us anyhow, so let's drop the big one now' De voorpagina van de Franse links-liberale Le Monde kopte op 23 september: 'De kruistocht tegen het terrorisme ruikt naar petroleum.' De journalist Bertrand Le Gendre maakte de lezer attent op twee bezoekjes die de Amerikaanse minister Colin Powell, op de terugweg van de milieutop in Johannesburg, onlangs in Afrika aflegde.

Het ene in Gabon, het andere in Angola, allebei grote olieproducenten. In het vervolg neemt Le Gendre afstand van al te rappe geopolitieke conclusies, maar zoekt toch de reden voor de onverbiddelijke houding van Amerika tegenover Irak in de olieprijs. De politieke spanningen jagen de prijs op, en dat is slecht voor de dorstige economie van de Verenigde Staten. De bezoekjes in Afrika moeten Amerika van betaalbare olie verzekeren. De echte winst zit voor de Texaanse olieboer die in het Witte Huis resideert in een bliksemactie in het Midden-Oosten, waarna een gezeglijk Irak Amerika zijn zwarte goud mag slijten voor minder dan $ 10 per vat (is nu $ 30). 'Voor een paar dollars minder' zou het scenario kunnen heten.

In De Gids koesteren René Boomkens, Jaron van Bekkum en Marije van Dalen, allemaal geheide alfa's in dit oudste van Nederlands literaire bladen ('sinds 1837'), al evenzeer argwaan over de bedoelingen en praktijken van Amerika. 'Let's drop the big one!' staat er boven hun artikel over de nasleep van 9-11. Het gelijknamige liedje van Randy Newman uit 1972 spoort aan de atoombom te gooien op al die lastposten in de wereld, want 'geen mens houdt van ons' (= Amerika).

Boomkens e.a. stellen dat zonneklaar is gebleken dat Amerika de enige grootmacht is, dat het fundamentalisme een alomtegenwoordige macht is in de wereld, en dat zich 'sindsdien een complete nieuwrechtse agenda heeft ontwikkeld rond kwesties als nationale veiligheid en identiteit'. Volgt een toelichting in de trant van 'Jihad vs. McWorld' (het boek van Benjamin Barber, 2001). Bush' isolationisme en nationalistische dweepzucht spreken volgens de schrijvers van een eigen Amerikaans fundamentalisme, en als het over de nieuwrechtse tendensen in Europa gaat valt het woord 'fascisme'. 9-11 heeft een nieuw vijandbeeld gesmeed: de islam.

Het terrorisme dat te vuur en te zwaard bestreden wordt is echter geen middeleeuws gedrocht, maar een modern verschijnsel, het is geen draak maar een onvermijdelijk bijproduct van McWorld. Om uit de dodelijk omhelzing van de verschillende soorten fundamentalisme te ontsnappen, is een 'repolitisering' van de grote vraagstukken nodig, en daarbij zien de drie schrijvers een bemiddelende rol weggelegd voor wie nu nog de 'antiglobalisten' heten, maar beter de 'anders globalisten' genoemd zouden kunnen worden. Een nieuw platform moet gevonden worden waar een beschaafde verdediging van de verschillende standpunten gevoerd kan worden: ,,Een serieus alternatief voor CNN. Pas dan kunnen andere coalities dan die van de 'war on terror' een kans krijgen, pas dan kunnen andere alternatieven voor de huidige globalisering zichtbaar worden dan die van het fundamentalisme of van nieuw rechts.''

Die derdeweg wordt voorgesteld als een hoofdzakelijk Europese aangelegenheid, en Amerikaanse veranderingsgezindheid wordt bij voorbaat kansloos geacht. Het voorstel verdient aandacht, maar het optimisme in het eerste geval, en het pessimisme in het tweede, lijken een beetje overdreven.

De handel volgt de vlag, en vriendschap volgt vanzelf

'Blik oostwaarts' is het motto van dit bijzondere nummer van Oost-Europa Verkenningen over de aanstaande uitbreidingen van de NAVO. Het nummer bevat een aantal afzonderlijke artikelen over Polen, Tsjechië en Hongarije, landen die in 1999 tot het bondgenootschap werden toegelaten, en een paar algemene beschouwingen over de hoofdbrekens die de op handen zijnde toelating van Bulgarije, Slovenië, Slowakije, Roemenië, de Baltische staten en nog wat grut de kanselarijen in oost en west bezorgen. In november aanstaande wordt in Praag over hun lot besloten. En passant moet de inleiding van Oost-Europa Verkenningen kwijt dat het 'Atlantische karakter' van de NAVO steeds meer aan kracht inboet vanwege het verschuivende zwaartepunt in de organisatie: de nieuwe leden staan, veel meer dan de oude, onder invloed van continentale politieke winden die uit het oosten waaien, dan onder de zilte bries van de oceaan.

Het toenemend landklimaat van de NAVO wordt ook in de hand gewerkt door de bruuske 'Alleingang' van de Verenigde Staten, die na het aantreden van Bush hebben laten weten graag zelf hun boontjes te doppen. De Groningse hoogleraar 'internationale betrekkingen' Peter Volten schrijft in 'Toetreding nieuwe stijl' over de politieke en militaire hervormingen die de aspirant-leden zich de afgelopen jaren hebben moeten laten welgevallen. Want de voorwaarden voor toetreding - de installatie van een democratie en een markteconomie - zijn voor de voormalige communistische landen geen sinecure.

Maar Volten komt tot de conclusie dat de nog te verwachten problemen geen beletsel mogen zijn voor een toetreding. Vrede en veiligheid in Europa zijn gediend met uitbreiding naar het oosten, en scherpe kantjes en lastige hoekjes zullen al doende bijgeslepen en uitgepoetst moeten worden. Nee, de moeilijkheden zitten veeleer in het drastisch gewijzigde wereldbestel waarin de NAVO opereert. Binnen Europa kan dit antieke apparaat, dat zijn sporen in de Koude Oorlog verdiende, als een soort tuchtschool voor slechtopgevoede naties fungeren.

Atlantisch perspectief is een uitgave van de 'Stichting Atlantische Commissie'. 'Tijdschrift voor internationale betrekkingen en veiligheidspolitiek' heet dit huisorgaan van de NAVO. Aan het woord komt een onvervalste Amerikaanse hotemetoot, dr. Esther Brimmer van weer een mantelorganisatie van de NAVO, die de Europeanen, en dan vooral de dierbare Nederlanders - 'eeuwenoude banden tussen onze landen' - het liedje van 'Transatlantische betrekkingen in de 21e eeuw' voorzingt. Waarin de kloof tussen Amerika en Europa gerelativeerd, en het onderling begrip opgehemeld wordt. Aan het einde verklapt Brimmer waar oude en nieuwe banden uit bestaan: de handel volgt de vlag. En vriendschap komt dan vanzelf.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden