Replica van een stenen uiltje uit de kopertijd. Beeld  Juan J. Negro
Replica van een stenen uiltje uit de kopertijd.Beeld Juan J. Negro

Archeologie

Kinderen speelden in de kopertijd met uiltjes van leisteen

Lang dachten archeologen dat de uiltjes van leisteen, die bij duizenden zijn gevonden op het Iberisch schiereiland, religieuze objecten waren. Maar mogelijk waren ze kinderspeelgoed.

Willem Schoonen

De stenen schijfjes stammen uit de kopertijd, ze zijn zo'n vijfduizend jaar oud en ze passen in de palm van je hand. De gravering laat geen misverstand bestaan over de dieren die er model voor hebben gestaan: uilen. Duizenden van zulke uiltjes zijn gevonden in het zuiden van Portugal en Spanje. De meeste zijn vervaardigd van leisteen, dat daar veel voorkomt.

De leistenen uiltjes hebben archeologen altijd voor een raadsel gesteld. Omdat ze ook in graven zijn aangetroffen, namen onderzoekers aan dat het rituele of religieuze voorwerpen waren. Veel van die uiltjes hebben aan de bovenkant twee gaten. Daar zou een koord doorheen kunnen; misschien werden de uiltjes gedragen bij rituele plechtigheden.

Gemaakt door kinderen

Daar is evenwel geen bewijs voor. En een ploeg Spaanse onderzoekers komt in vakblad Scientific Reports nu met een heel andere interpretatie: die uiltjes waren kinderspeelgoed. Sterker: ze zijn waarschijnlijk gemaakt door kinderen. En die twee gaten boven, daarin pasten een paar veren van een echte uil, om de pop compleet te maken.

Hun bewijs daarvoor kan niet anders dan indirect zijn. Het begint met de constatering dat dunne schijfjes leisteen destijds overal te vinden waren, en dat die gemakkelijk te bewerken zijn. Ook de uilen die op de schijfjes zijn afgebeeld kwamen destijds algemeen voor op het Iberisch schiereiland. Bovendien zijn de gegraveerde voorstellingen geen hoogstaande kunst; er zijn uit de kopertijd sieraden bekend die veel verfijnder zijn. De uiltjes zijn eerder kinderlijke voorstellingen.

Dat hebben de onderzoekers letterlijk genomen; ze vergeleken de leistenen uiltjes met tekeningen die kinderen vandaag de dag maken van uilen.

Uilen, getekend door een kind van zes (links) en een kind van negen. Beeld Juan J. Negro
Uilen, getekend door een kind van zes (links) en een kind van negen.Beeld Juan J. Negro

Wat opvalt is dat uilen door kinderen steevast frontaal worden afgebeeld. Dat gebeurt weinig dieren; als kinderen een paard of een hond moeten tekenen, bezien ze die meestal van opzij. Maar de uil kijkt je in kindertekeningen altijd aan, met zijn grote ogen.

Die ogen behoren tot de typische uilkenmerken die je ziet in de tekeningen van vandaag én in de graveringen van toen. En bovendien, zeggen de onderzoekers, zit in de tekeningen van toen en nu eenzelfde ontwikkeling: naarmate kinderen ouder worden, worden de tekeningen preciezer, op een heel vergelijkbare manier.

Geen scherpe grens tussen spel en rite

Het moet in de kopertijd kinderspel zijn geweest om uilen te tekenen in leisteen, concluderen de Spaanse onderzoekers. Sluiten ze hiermee enige religieuze of rituele betekenis uit? Nee. Uit tal van andere archeologische vondsten is duidelijk geworden dat er geen scherpe grenzen liggen tussen spel, kunst en riten. Een kind dat een uil krast is als een volwassene die een god schildert. En voorwerpen die aanvankelijk speelgoed waren kunnen later een rol spelen in een grafceremonie.

Juist omdat daar geen duidelijke grenzen tussen bestaan, zeggen deze onderzoekers, is het zo opmerkelijk dat de wetenschap niet eerder heeft gedacht aan de mogelijkheid dat de uiltjes van leisteen kinderspeelgoed waren.

Lees ook:

Archeologen vinden 2700 jaar oude reliëfs tijdens herstelwerkzaamheden in Irak

Jaren geleden vernielde Islamitische Staat een deel van het erfgoed rondom de ruïnes van Nineveh, in huidig Noord-Irak. Archeologen hebben bij de restauratiewerkzaamheden nu een onverwachte vondst gedaan.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden