'Kinderen moet je uitdagen'

Ad de Bont, aartsvader van het jeugdtheater, stopt met zijn werk. Hij maakte zich sterk voor kunst voor kinderen en sleepte vele prijzen in de wacht. 'Je moet kinderen net zo veel bieden als volwassenen.'

Na dertig jaar theater maken neemt Ad de Bont afscheid als artistiek leider van De Toneelmakerij, het grootste jeugdgezelschap van het land. Hij gaat met pensioen. Een terugblik op zijn carrière is ook een terugblik op de artistieke ontwikkeling van het jeugdtheater.

Net als zijn mede-artistiek leider Liesbeth Coltof hoort hij bij de eerste generatie jeugdtheatermakers. Een generatie die zich na de jaren zeventig sterk maakte voor de emancipatie van kunst voor kinderen en jongeren. "Je moet een kinderpubliek op geen enkele manier minder bieden dan een publiek van volwassenen", vindt hij.

De recente, grootschalige succesproductie 'Mehmet De Veroveraar', waarvoor hij de tekst schreef, onderstreept dit idee. De theatermarathon over een jongen die op zijn twaalfde sultan wordt van het machtige Ottomaanse rijk duurde vierenhalf uur, speelde in een paleis, de woestijn en de grote stad en tussendoor genoot het publiek van thee met baklava en een Turkse maaltijd.

"We hebben laten zien dat dit mogelijk is voor kinderen. Maar niets kan alleen maar groeien. Nu hebben we door de bezuinigingen te maken met tegenslag."

Aan de ene kant noemt hij Halbe Zijlstra, demissionair staatssecretaris van cultuur, 'een soort Brutus'. Aan de andere kant vindt hij: "Dit is niet het einde. Ondanks forse kortingen zullen er opnieuw prachtige producties gemaakt worden. We zullen deels opnieuw moeten beginnen maar misschien kunnen we daar nieuwe kracht uit putten. Zoals leerkrachten dat ieder jaar doen, met nieuwe kinderen die niet kunnen schrijven als ze op school komen."

Zijn eerste ervaring met theater was op zijn vijftiende: "Ik zat op kostschool en zag mijn medeleerlingen in een schoolvoorstelling, gehuld in wonderlijke gewaden, onbegrijpelijke teksten uitkramend. 'Toneel is niks voor mij!', dacht ik." Zes jaar later stond hij als onderwijzer voor de klas, op een school in Vriezenveen.

"Ik had mijn opleiding snel en met plezier afgerond maar opeens sloeg de schrik mij om het hart en vroeg ik mij af: ga ik dit tot mijn 65ste doen? Er moest toch méér zijn in het leven?"

Toen hij zelf met succes een rol in het schooltoneel speelde, kreeg het theatervirus hem te pakken. Na een parttime-opleiding tot docent drama en vervolgens de kleinkunstacademie werd snel duidelijk waar zijn hart lag: bij het jeugdtheater.

"Ik wilde mijn engagement met kinderen theatraal vertalen. Het moest over hún wereld gaan, met situaties die hén interesseren. Je sterk maken voor de zelfstandigheid van kinderen, zodat zij hun eigen plan kunnen trekken. Daar heb ik me als theatermaker altijd heel goed bij thuis gevoeld. Dat klopt op een of andere manier voor mij."

Als artistiek leider van Wederzijds, een gezelschap dat later met Huis aan de Amstel fuseerde tot de huidige Toneelmakerij, bracht hij die ideeën in praktijk. Ook experimenteerde hij als een van de eersten in het jeugdtheater met beeldende kunst, literatuur en poëzie. Of met absurdistische collages vol wonderlijke beelden en muziek.

"Het was een tijd waarin we alle mogelijkheden verkenden voor een jong publiek. Dan weer nam Artemis, dat toen nog Teneeter heette, het voortouw met een bewerking van Griekse tragedies voor kinderen, dan weer liep Stella Den Haag voorop met voorstellingen die bijna beeldende kunst waren."

De Bont keek ook door de bril van kinderen naar de wereldproblematiek en schreef vernieuwende teksten als 'Mirad, een jongen uit Bosnië' over de lotgevallen van een jongen tijdens de oorlog in het voormalige Joegoslavië. "Mirad wordt nu weer gespeeld in Zweden, Engeland en Denemarken', vertelt hij.

Later volgden emotionerende voorstellingen als 'Moeder Afrika', over het leven van kinderen in de tijd van de slavernij. Of 'Haram', waarin een ontwortelde familie naar Marokko remigreert, omdat de ouders Nederland te vrijgevochten vinden voor hun kinderen. Op 4 mei dit jaar speelde 'Anne en Zef', waarin Anne Frank een jongen ontmoet die in deze tijd moet onderduiken uit angst voor bloedwraak

Hij sleepte de ene na de andere prijs in de wacht en is als schrijver en regisseur bekend in binnen- en buitenland. In Duitsland is hij de meest gespeelde Nederlandse auteur: met 350 verschillende ensceneringen van verschillende stukken. Vanwaar zijn drive om de grenzen te blijven doorbreken?

"Als theatermaker is het een uitdaging om voortdurend iets nieuws uit te proberen en daarin de extremen op te zoeken. Juist als je ouder wordt, anders zoeven de jonge talenten je links en rechts voorbij. Ik zet me af tegen het idee dat je theater eenvoudig zou moeten houden als het voor kinderen is. Je moet niet op je hurken gaan zitten maar ze uitdagen om naar jouw niveau op te klimmen."

Is het kinderpubliek veranderd in de afgelopen periode? "De wereld is niet meer of minder complex geworden maar door internet zien kinderen meer dan vroeger. Ze kijken daardoor veel minder van dingen op. Theater vind ik een fantastische manier om vorm te geven aan die complexiteit van het leven. Je kunt je inleven in de personages en oplossingen bedenken voor de problemen die zij op hun pad vinden. Zoals in 'Mehmet de Veroveraar', waarin zijn vader bij de geboorte roept: 'Ik wil geen zoon!' Niet gewenst zijn, hoe ga je daarmee om? Dat spreekt aan, want veel kinderen voelen zich niet gewenst."

Hij merkt dat het moeilijker is geworden om scholen van dit uitdagende theater te overtuigen. "Ze lijken meer gericht op effect dan op verdieping. Leerkrachten willen direct rendement: wat levert het ons op? Wat leren de kinderen ervan?"

In Noord-Holland waren acht instellingen voor kunstzinnige vorming die konden bemiddelen tussen scholen en theatergroepen. "Die zijn wegbezuinigd, waardoor onze educatieve dienst een grotere rol moet spelen. Klassen die naar onze voorstellingen komen, kunnen workshops volgen zodat ze een persoonlijke band krijgen met ons theater."

Wat gaat hij de komende periode doen? "Ik ga op verzoek van Theater Schnawwl in Mannheim een tekst schrijven die een link legt tussen het verhaal van Wilhelm Tell en de vrijheidsstrijd in de Arabische wereld. Het grote wapen van dictators is angst, maar sociale media bieden een nieuwe manier om die angst te overwinnen, zoals in Egypte was te zien. Daar kwam iedereen zijn huis uit om aan de rand van de zee elkaars handen vast te houden. En ervoer toen een enorme kracht die leidde tot een nieuwe revolutie waarin jong en oud samen de wereld veranderden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden