Kijkje in de zaadcel: wat doen we ermee?

interview | In Enschede wordt gesleuteld aan een chip die mannelijke van vrouwelijke zaadcellen kan scheiden. Filosoof Peter-Paul Verbeek kijkt mee en vraagt: hoe ethisch is geslachtsselectie?

Groene bolletjes schieten met grote snelheid over het computerscherm. Wie goed kijkt, ziet dat ze een staartje hebben. Het zijn spermacellen die door een chip geleid worden, lichten biomedisch technologen Bjorn de Wagenaar en Loes Segerink de beelden toe, maar dan vele malen uitvergroot.

Wagenaar en Segerink zijn verbonden aan de vakgroep BIOS Lab on a Chip (Universiteit Twente) en leggen uit wat hier gebeurt. Sommige cellen buigen af naar boven, andere naar beneden. Op die manier kun je cellen van elkaar scheiden, bijvoorbeeld dode van levende. Daar wordt nu onderzoek naar gedaan, maar in de toekomst zou je ook kunnen selecteren op het geslachtchromosoom, wat voor de veterinaire wereld relevant is. Insemineer je de ene groep cellen, dan groeit de vrucht uit tot vrouwelijk nageslacht, doe je dat met de andere dan wordt het mannelijk.

Het is nu nog een gedachtenexperiment, maar wat als deze techniek wordt gebruikt voor menselijk nageslacht? Nog even en we kunnen dankzij zo'n chip het geslacht van onze kinderen kiezen, maar is dat ook wenselijk? Om die vraag te beantwoorden heeft Albert van den Berg, Spinozaprijswinnaar en hoofd van de vakgroep BIOS Lab on a Chip, de hulp ingeroepen van Peter-Paul Verbeek.

Verbeek is hoogleraar Filosofie van Mens en Techniek, ook in Twente, en stelt de geslachtschip aan de orde in zijn recente boek 'Op de vleugels van Icarus' (zie de bespreking hiernaast). "De chip is nu nog in ontwikkeling", zegt hij tijdens een bezoek aan het laboratorium, "maar de kans is reëel dat hij straks de samenleving bereikt. En dan? Dat gaat ongetwijfeld voor controverses zorgen. Vandaar dat men mij heeft opgebeld met de vraag de mogelijke dilemma's door te spreken."

De techniek is op dit moment nog niet ontwikkeld en dus nog niet beschikbaar voor consumenten. Waarom zouden ze die überhaupt willen?

"Bijvoorbeeld omdat sommige ziektes geslachtelijk bepaald zijn. Zo zie je de ziekte van Duchenne voornamelijk bij mannen. Dit is een aangeboren en erfelijke ziekte die het spierweefsel aantast. Rond hun pubertijd zitten jongens in een rolstoel, zo'n tien jaar later lukt zelfstandig ademhalen niet meer. Dat gaat enkel nog met de hulp van een ademhalingsmachine. Wat als je kinderen wil, maar ook weet dat je de genetische aanleg hebt voor deze ziekte? Zulke ouders in spe kunnen dankzij de geslachts-chip kiezen voor een meisje en zo een slopende lijdensweg bij hun kind voorkomen."

Maar onder de huidige wetgeving zou dat nog niet mogen.

"Klopt, en ik kan me er natuurlijk van alles bij voorstellen waarom dat zo is. In de wet hanteren we het uitgangspunt dat elk mens gelijk is. De geslachts-chip staat op gespannen voet met dit gelijkheidsbeginsel. De suggestie is namelijk dat een meisje meer waard is dan een jongetje, of omgekeerd. Met mijn onderzoek wil ik achterhalen welke morele intuïties hebben geleid tot het wettelijke verbod."

Tot voor kort was geslachtskeuze nog nauwelijks een serieuze optie. Dat lijkt nu te veranderen.

"Door het maken van dingen ontstaan er mogelijkheden die je later pas gaat begrijpen. Zo is het ook met de geslachts-chip. Het ging Segerink primair om de vraag hoe de kwaliteit van sperma gemeten kan worden. Dat is belangrijke informatie voor een vruchtbaarheidsbehandeling van een ongewenst kinderloos stel. Maar tijdens de ontwikkeling van die test bleek dat er ook naar andere eigenschappen gekeken kan worden, waaronder het verschil tussen een zaadcel met een X-chromosoom (die een meisje oplevert) en een zaadcel met een Y-chromosoom (leidend naar een jongen). Dit kleine verschil kan groot genoeg zijn om de cellen van elkaar te kunnen scheiden. De geslachts-chip is dus eigenlijk een afgeleide van het oorspronkelijke onderzoeksproject."

Technologieën als deze zijn altijd goed voor hoog oplaaiende emoties.

"Zeker, zo kreeg ik een e-mail van een collega, die mer erop aansprak dat ik hierover meedenk. Volgens haar zou ik, in plaats daarvan, moeten benadrukken hoe verkeerd een geslachts-chip is. Stop met dit experiment!, was de boodschap. Voor een deel begrijp ik de reactie. Ook ik vind deze techniek tamelijk overrompelend, maar wat schiet je ermee op als je de hakken in het zand zet?"

De betrokkenen bij het onderzoek naar de geslachts-chip zitten in een klein kantoor met een kop koffie aan tafel. Segerink en haar collega's vertellen over de laatste vorderingen; Verbeek luistert en stelt af en toe een vraag. Ethiek bedrijf je niet vanuit de studeerkamer.

Verbeek: "Natuurlijk kun je een ethische richtlijn uit een handboek halen en op grond daarvan de geslachts-chip verbieden. Maar zo'n ethicus wil ik niet zijn. Keihard nee zeggen tegen nieuwe ontwikkelingen heb ik vergeleken met het draaien aan een stuur dat nergens op aangesloten is. Geslachtskeuze is namelijk al lang aan de orde in de veterinaire sector, wat ik overigens zeer humaan vind. Eierproducenten hebben niets aan haantjes, dus die gaan door de shredder. Is het dan niet wenselijker dat ze überhaupt ongeboren blijven? Het is eigen aan techniek dat ze zich almaar verder ontwikkelt. Ik pleit voor een begeleidende ethiek."

Hoe moet zo'n begeleidende ethiek er uit zien?

"Ik wil onderzoeken welke ethische overwegingen een rol spelen in de discussie over geslachtskeuze. Die zou ik graag meenemen in de ontwikkeling van de chip. Daar heb je morele verbeeldingskracht voor nodig. Ingenieurs hebben oog voor de functionaliteit van een product, het moet vooral bruikbaar zijn. Ik zou willen anticiperen op mogelijke kritiek vanuit de samenleving als die chip straks voor 12,95 bij de apotheek verkrijgbaar is. Deze chip is namelijk meer dan een instrument om te bepalen of het nageslacht mannelijk of vrouwelijk is. De aanstaande ouders worden ineens verantwoordelijk voor hun keuze. Ze kunnen zich niet meer verschuilen achter het lot. Wat zijn daarvan de morele implicaties?"

De filosoof die zorgt voor de morele verbeelding. Dat klinkt als de filosoof-koning van Plato, die optreedt als de morele leidsman van de samenleving.

"Juist niet. Dit is nu net wat ik lastig vind aan ethici in verschillende commissies. Alsof ze een soort deskundigen zouden zijn op het gebied van goed en kwaad. Ik wil zichtbaar maken hoe mens en techniek zich tot elkaar verhouden. Dat is een andere houding dan iemand als Peter Sloterdijk. Uit angst om achter de feiten aan te hollen, pleit hij voor ethici die de spelregels voor de techniek vaststellen. Ik wil niet voor de techniek uit hollen en met allerlei verboden komen. Ernaast lopen en met ingenieurs in gesprek raken, dat is naar mijn mening de meest productieve strategie."

Wat betekent dit concreet?

"Op kleine schaal zou ik willen experimenteren met de chip. Ik wil uitzoeken welke impliciete ethische overwegingen mensen hanteren, en hoe deze zich ontwikkelen naarmate de technische mogelijkheden toenemen. Daartoe heb je een ontheffing nodig van het verbod op geslachtskeuze. Geen onvoorwaardelijke opheffing, maar alleen onder bepaalde omstandigheden. Je zou kunnen denken aan koppels met een aanleg voor Duchenne. Dat kan verrassende uitkomsten opleveren. Met reageerbuisbevruchting was de eerste reflex ook afwerend. Een kind dat uit een buisje komt, wat voor een zelfbeeld moet dat hebben! Inmiddels blijkt die angst ongegrond. Iets soortgelijks zou kunnen gebeuren met de geslachts-chip. Er dient zich de mogelijkheid aan van 'family balancing', waarmee ouders een ideale mix van jongens en meisjes kunnen realiseren. Ik voorzie niet automatisch allerlei doemscenario's. Wie weet zorgt de geslachts-chip ervoor dat onze kinderen juist meer dan ooit gewenst zijn."

Peter-Paul Verbeek: 'Ik wil naast de ingenieur lopen en hem vragen stellen.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden