Kijken op z'n westers

Kunsthistorici hebben eeuwenlang alleen door westerse ogen naar kunst gekeken - en doen dat nog, vindt de Leidse hoogleraar moderne kunst Kitty Zijlmans. Maar voorzichtig begint er iets te veranderen. Onder andere op de vijfjaarlijkse grote kunstmanifestatie Documenta in Kassel, deze zomer.

Solid Sea heet de installatie die Kitty Zijlmans zag op de Elfde Documenta. De makers onthullen daarin het schandaal van de vissersboot die vlak voor de kust van Sicilië zonk, met bijna driehonderd vluchtelingen uit Sri Lanka aan boord. Een ramp die officieel niet gebeurd heette te zijn, tot de beelden van Solid Sea de waarheid boven water brachten.

De installatie toont beelden van een onderwatercamera. Een tennisschoen, een hoopje kleren. Over de hele bodem van de zee liggen lijken. Op monitoren komen intussen betrokkenen aan het woord. Een visser die menselijke resten of een shirt met een identiteitskaart opviste, ambtenaren, een zuster van een slachtoffer.

,,Kijken naar kunst is niet onschuldig'', vindt hoogleraar moderne kunst Kitty Zijlmans. Ze neemt de installatie als voorbeeld. ,,Als dit een schip was geweest vol Engelsen, zou de halve wereld overhoop zijn gehaald om de toedracht van de ramp te onderzoeken. Nu waren het Srilankanen. De zee dekte alles toe. Je kunt niet in onschuld naar deze film kijken. Kunst reflecteert hier het idee dat we niet naïef kunnen zijn en ons onschuldig verklaren aan wat er in de wereld gebeurt.''

Waarom is dit kunst, vroeg de hoogleraar moderne kunst aan haar studenten, met wie ze de Documenta bezocht. Wat onderscheidt Solid Sea van een journalistieke reportage? In afgeleide vorm behandelde Zijlmans die vraag naar de essentie van kunst ook in haar oratie aan de Leidse Universiteit, een jaar geleden. Hoe kan iemand uit de ene cultuur, kunstuitingen uit een andere cultuur beoordelen? Zijn waarneming van kunst wordt immers gekleurd door de culturele omgeving waarin hij is gevormd.

Hoe kan hij in de grote verscheidenheid aan kunstvormen op de wereld, de universele waarde zien die kunst onderscheidt van andere menselijke uitingen? Dat bracht Zijlmans tot het kernthema van haar oratie: ,,Kijken naar kunst is niet onschuldig''.

Het is een vraag die ook op de Documenta meer dan actueel is. In Kassel wordt geprobeerd om het monopolie van de westerse manier van kijken naar kunst te doorbreken. Niet-westerse, vaak politiek geëngageerde kunst kreeg een prominente plek op de expositie, die werd samengesteld door de Amerikaanse Nigeriaan Okwui Enwezor. De artistiek leider heeft een grote naam opgebouwd als promotor van deze kunst.

Zijlmans gebruikte bij haar oratie destijds een foto om haar stelling kracht bij te zetten dat de kijker nooit onschuldig is. Het is een foto die de Turkse kunstfotograaf Halil Altindere van zijn moeder maakte: een oudere moslimvrouw in traditionele kledij, gezeten op een berg kleurrijke kussens. Ze is verdiept in een boek over popart, met Andy Warhols 'Marilyn' als voorplaat. Altindere gaf de foto een neutrale titel: 'My Mother likes Pop Art because Pop Art is colourful'.

Maar in de ogen van de toeschouwer verliest de foto gauw zijn onschuld. Het hangt er precies van af wie die toeschouwer is. Een orthodoxe moslim zou misschien in toorn kunnen ontsteken omdat de fotograaf zijn gelovige moeder heeft vastgelegd met een zo opzichtig zinnebeeld van de Amerikaanse kunst als Andy Warhols zeefdruk van Marilyn Monroe. Hij zou anderzijds ook zien dat de moeder vooral bevreemd kijkt naar het boek.

Een westerse waarnemer daarentegen kan het beeld uitleggen als een bewijs van de kracht van zijn cultuur, die zelfs een traditionele moslimvrouw op het Turkse platteland in haar ban houdt. Ook een cultuurrelativist kan met Altinderes foto aan zijn trekken komen. In de vredige scène van een oosterse vrouw die geniet van een westers kunstboek, zal hij zijn overtuiging bevestigd zien dat het omwille van de principiële gelijkwaardigheid van culturen geen zin heeft de ene cultuur tot een hogere waarde te verklaren dan de andere.

Zijlmans: ,,Ik kijk op z'n westers naar de foto. Dat is ook de enige manier die ik ken. Ik associeer de vrouw, door de houding waarin zij wordt afgebeeld, met het oerbeeld van de madonna. Een Turkse kijker zal die link niet gauw leggen. Die zal associaties hebben die mij weer vreemd zijn.''

Volgens Zijlmans wordt haar vak, kunstgeschiedenis, nog altijd in hoge mate vereenzelvigd met de geschiedenis van de westerse kunst. De officieuze toptien van de beeldende kunst omvat slechts westerse kunstuitingen: ,,Ingesloten is de westerse, uitgesloten de niet-westerse kunst. Maar volgens mij kan de ontwikkeling van de moderne kunst niet los worden gezien van wat is gebeurd in Afrika, Latijns-Amerika, Australië. Volgens de geschiedschrijvers komt niettemin alles uit het Westen, in dit geval uit delen van de Amerikaanse oost- en westkust en een klein deel van West-Europa. Feitelijk niet meer dan de grote steden. Door zich de moderne kunst toe te eigenen - 'De eerste abstracte kunst is van ons! De eerste installaties zijn van ons!' - heeft de westerse kunstwereld moderne kunst van elders uit de geschiedenis gehouden.''

Dat wekte Zijlmans nieuwsgierigheid naar de elfde Documenta des te meer, omdat daar voor het eerst wordt geprobeerd de verschansing van de westerse kunstinstituties te doorbreken. Iets wat de Leidse hoogleraar zelf ook tot doel heeft. Ze wil de studie kunstgeschiedenis omvormen tot een richting 'vergelijkende kunstwetenschap'.

Het doel is de kunstgeschiedenis met nieuwe inzichten te verrijken. Door de eenzijdige oriëntatie op het Westen lieten kunsthistorici een groot terrein onontgonnen. Ook bleef onderbelicht hoe beroemde westerse kunstenaars zijn beïnvloed door cultuuruitingen elders op de wereld, meent Zijlmans.

Ze noemt als voorbeeld de Amerikaanse kunstschilder Jackson Pollock. Hij was volgens de overheersende zienswijze één van die unieke talenten die, in een flits van inzicht en los van elke invloed van buiten, volstrekt nieuwe vormen creëren. Een vals beeld, meent Zijlmans: ,,Pollock heeft onmiskenbaar gekeken naar de kunst van de Indianen, de eerste bewoners van Amerika. Zijn kleurgebruik en motieven zijn daartoe te herleiden. Pollock maakt volkomen eigen werk, wat niet wegneemt dat ook de kunst van tribale volken in de VS tot zijn inspiratiebronnen behoort. Het is ondenkbaar dat een meesterwerk uit het niets ontstaat.''

,,Of neem de Afrikaanse maskers die Picasso hebben geïnspireerd. De officiële voorstelling van zaken was tot voor kort dat Picasso door zijn kennismaking met die maskers een opfrissertje zou hebben gekregen: zo kan het ook. In werkelijkheid zijn ze van niet te onderschatten belang geweest voor Picasso's werk vanaf zijn beroemde Les Demoiselles d'Avignon uit 1907. Zij hebben hem geïnspireerd tot verzet tegen het klassieke mensbeeld, tegen het realisme als doel. Dankzij die Afrikaanse maskers, schilderde Picasso mensen op de wijze die de meeste mensen van hem zullen kennen.''

Opvallend genoeg stempelde het 'westerse perspectief' volgens Zijlmans ook enkele internationale kunsttentoonstellingen die juist de pretentie hadden met dat perspectief te breken: de biënnale van Venetië van 1999 en de tentoonstelling Les Magiciens de la Terre in Parijs in 1989. De algemene opinie over de biënnale van Venetië was dat de Chinese kunstenaars hun westerse collega's naar de kroon staken. Maar Zijlmans zegt: ,,Dat werk werd schitterend gevonden omdat het als twee druppels water op westerse kunst leek. We herkenden onszelf erin. Het is, wetenschappelijk gezien uiteraard, heel gevaarlijk en onverantwoord om conclusies te verbinden aan uiterlijke overeenkomsten tussen kunstwerken uit verschillende culturen. Je reduceert ze dan louter tot buitenkant. Zo'n benadering is oppervlakkig en gaat voorbij aan de verscheidenheid, soms tegenstrijdigheid tussen culturen. Het eindigt bij een radicaal cultuurrelativisme waarin verschillen er niet meer toe doen en kunst een mondiale eenheidsworst wordt.''

Subtieler verhuld was het westerse perspectief op Les Magiciens de la Terre, in het Centre Pompidou. Kunstkenner en antropoloog Jean-Hubert Martin zei een volledig 'gelijkwaardige' selectie en presentatie van westerse en niet-westerse moderne kunst na te streven. ,,Maar de westerse kunst op deze tentoonstelling kon je karakteriseren met trefwoorden van de westerse beschaving als 'ratio', 'geest' en 'concept'. De niet-westerse kunst was er alleen aanwezig met lemma's als 'aarde', 'intuïtie' en 'emotie'.''

Over Enwezors Documenta, waar meer dan de helft van de kunst afkomstig is van buiten het Westen, is Zijlmans beter te spreken. ,,Enwezor heeft uit Afrika kunstenaars geselecteerd die het Afrika van nu laten zien, dus niet het Afrika dat stilstaat in tribale, regionale of etnische culturen. Schrijnende armoede, grensconflicten, godvergeten ellende, ongelijkheid door westerse overheersing of door man-vrouwverhoudingen. Nog nooit heb ik zoveel kunstuitingen bij elkaar gezien die reageren op actuele gebeurtenissen in andere gebieden van de wereld dan het Westen. In dat opzicht is de Documenta mondialer dan ooit.''

Enwezors hand is ook goed herkenbaar in het hoge gehalte geëngageerde, gepolitiseerde kunst op de Documenta. Hij is geïnteresseerd in kunstenaars die zich manifesteren als kritische denkers over onze tijd, en zich verdiepen in sociale ordening, in conflicten die voortkomen uit ongelijkheid, in de gevolgen van de mondialisering. Hij is voorstander van de idee dat kunst een commentaar is op de wereld. Enwezor staat afwijzend tegen de kunst louter om de kunst, het l'art pour l'art.

De Documenta markeert de neergang van de hyperindividualistische en de terugkeer van de geëngageerde, verhalende kunst. Het zal geen toeval zijn dat een artistiek leider die in Afrika is geboren en opgegroeid, die ontwikkeling in Kassel zichtbaar maakt. Het hyperindividualisme van de kunst die alleen de diepste gevoelens van de kunstenaar reflecteert, is een typisch westers verschijnsel. Een meer prozaïsche reden is volgens Zijlmans dat geëngageerde kunst een vruchtbaarder voedingsbodem heeft in gebieden waar de conflicten veel heftiger en directer zijn, zoals Afrika.

De filmer Eyal Sivan is met een film over de opgraving van slachtoffers van de genocide in Rwanda. Zijlmans: ,,Met stijgende afschuw zit je te kijken. De aarde in Rwanda heeft zich weer gesloten. Maar het is schuldige aarde. Je hoeft maar even te graven om een maïsplantje neer te zetten, of je graaft een schedel of een schoen op. Het deed me erg aan het 'schuldig landschap' van Armando denken, zijn schilderijen en gedichten over het landschap rond het voormalig kamp-Amersfoort.''

Verder zijn bijvoorbeeld de foto's van de Atlas Group, een Libanees kunstenaarscollectief, over Noord-Afrika te zien, of een film van de Oegandese Zarina Bhimji, die in 1974 vluchtte voor de dictator Idi Amin. ,,Je ziet niets gruwelijks voorbijkomen, en toch is het intens verdrietig. Je komt in ruimtes met tralies, met vlekken, die de suggestie van gruwelijkheden wekken. Toch wordt daar niets over gezegd. Alleen beelden. Liefdevolle, poëtische beelden. Een documentaire die de documentaire overstijgt. Dan is het kunst.''

De Palestijnen Fareed Armaly en Rashid Masharawi filmden de mislukte vlucht van enkele landgenoten, met fatale afloop. De film toont hoe zij omkomen nadat ze zich voor tienduizenden euro's in een gesloten vrachtwagentje de grens met Koeweit laten overzetten. In de laatste shot zien we hoe hun lijken uit het busje worden gegooid.

Maar opnieuw, net als na het zien van Solid Sea, stelden Zijlmans' studenten haar de vraag: waarom is dit kunst? ,,Hoewel deze kunst gebruikmaakt van journalistieke vormen als de reportage of de documentaire, is de uitkomst dankzij de artistieke stellingname van de kunstenaar iets anders. Geen reportage of documentaire. Eerder poëtica. Wat ik zie heeft een artistieke vorm, die mij overtuigt. De reportage is de registratie van een gebeurtenis. Hier is de gebeurtenis verpakt in een aantal verhalen die door elkaar verweven een nieuw verhaal vormen. De documentaire wordt overstegen dankzij de poëtica.''

Zijlmans is hoopvol gestemd. Het valt haar op dat de westerse kunstwereld, waartoe de Documenta zelf behoort, de ramen heeft opengezet.

,,Ja, blijkbaar zou er anders iets bederven en muf gaan ruiken. Onze kunst heeft de oosten-, noorden- en zuidenwind nodig om weer eens een beetje frisheid te krijgen. Enwezor heeft nu geïntervenieerd en de toonaangevende kunstinstituties laten het toe. Ze hadden ook een Documenta kunnen laten maken zoals Fuchs begin jaren tachtig deed, met de blik louter gericht op één kunstzinnig jargon uit Europa en Noord-Amerika. Zo'n Documenta zou niet documenteren wat er nu speelt, maar terugkijken naar wat geweest is. We zouden dan langzaam maar zeker gaan merken dat onze kunst wat muf wordt. Zoals oude aardappeltjes kunnen ruiken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden