Kijken naar water verveelt nooit

Hendrik Cornelisz. Vroom, 'De viermaster De Hollandse Tuyn en andere schepen na terugkeer uit Brazilië onder bevel van Paulus van Caerden,' ca 1605-1640.Beeld rijksmuseum amsterdam

Een tentoonstelling van dertig zeegezichten in Kampen kan worden gezien als mini-college in de zeeschilderkunst.

Het was feest toen de viermaster De Hollandse Tuyn na een lange reis terugkeerde in de haven van Amsterdam. Op de kade stond een welkomstcomité klaar voor admiraal Paulus van Caerden. Hij was er niet in geslaagd een handelspost te vestigen in Brazilië, maar zijn vloot had wel drieduizend kisten suiker gekaapt. De zeeschilder Hendrik Cornelisz. Vroom (1566-1640) legde dit tafereel vast, met de viermaster in de hoofdrol.

Het metersgrote doek is de blikvanger in het Stedelijk Museum Kampen, dat dertig maritieme schilderijen, prenten en scheepsmodellen toont uit de collectie van het Rijksmuseum in Amsterdam. De tentoonstelling is niet alleen boeiend voor liefhebbers van maritieme kunst. Conservator Jeroen van der Vliet van het Rijks maakte er ook een aanstekelijk mini-college over de zeeschilderkunst van.

Zeegezichten als dat van Hendrik Vroom vinden we nu heel gewoon. Maar in zijn tijd was het nieuw om schepen te 'portretteren', vertelt de conservator. Tot circa 1600 namen schilders nooit de zee of het schip als hoofdonderwerp. Ze werden weleens afgebeeld, maar hooguit als entourage op de achtergrond. De schepen op middeleeuwse schilderijen zien er vaak ook vreemd uit. Van der Vliet: "Het is duidelijk dat de schilder ze niet in het echt heeft gezien en bij elkaar heeft gefantaseerd."

Afzetmarkt

Hendrik Vroom wordt gezien als de grondlegger van de zeeschilderkunst. Hij bestudeerde ze uitgebreid om ze zo exact mogelijk af te beelden, zoals ook deze viermaster. Volgens de schildersbiograaf Carel van Mander had hij op jonge leeftijd al een voorliefde voor het schilderen van 'scheepkens'. Hij was nog geen twintig toen hij ging varen, waarna hij een schipbreuk overleefde. Het schilderij dat hij van dit avontuur maakte, betekende ook zijn doorbraak als zeeschilder. Al snel kozen meer schilders voor dit nieuwe genre.

Dat kunstenaars na het landschap ook de zee als nautische tegenhanger gingen afbeelden, had natuurlijk ook te maken met de bloei van de scheepvaart in de Gouden Eeuw. Van der Vliet: "De florerende maritieme sector was niet alleen een inspiratiebron voor zeeschilders, maar ook een afzetmarkt."

Nieuwe bloeiperiode

De maritieme schilders beperkten zich niet tot schepen. Ze beeldden ook de bedrijvigheid in de haven af, het alledaagse leven op het strand, walvisvaarders, zeeslagen en stormachtige zeeën. Vanaf 1650 domineerden vader en zoon Willem van de Velde dit genre. Vader ging als 'embedded' kunstenaar mee met de oorlogsvloot om schetsen te maken van gevechten op zee, die hij in zijn atelier uitwerkte met pen en inkt. Zijn zoon maakte vooral scheepsportretten.

In de negentiende eeuw beleefde het zeegezicht een nieuwe bloeiperiode, toen de schilders van de Romantiek op zoek gingen naar het 'sublieme', iets wat voor huivering én genot zorgt. Die combinatie van drama en schoonheid vonden ze ook op zee. Huiveringwekkend mooie schilderijen maakten ze van huizenhoge, kolkende golven die onder dreigende onweersluchten van het doek spatten.

Ook nu nog leeft dit genre. Nederland kent zelfs een vereniging van zeeschilders. Hun werken zijn niet te zien op deze expositie. Sommigen maken historische reconstructies van zeeslagen in de zeventiende eeuw. Anderen schilderen met uiterste precisie moderne tank- en containerschepen, vertelt Van der Vliet. "Kijken naar water verveelt nooit."

'Het Rijks aan de IJssel', maritieme schilderijen en prenten, t/m 8 oktober in het Stedelijk Museum Kampen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden