Kijk, daar is de Kleinste Nederlander!

Na de verkiezing van Fortuyn tot Grootste Nederlander, kan niemand er meer omheen: de intellectuele elite vertikt het om te knokken voor 'de betere cultuur'. Ze mokt liever.

Wrok, wraak en haat lijken de nieuwe Heilige Drie-eenheid geworden van de Nederlanders. Niet alleen van de extremisten, van bijna álle Nederlanders. Ook van de tolerante goedwillenden die een krantenpagina voor de ruit hangen: 'Ik haat haat'.

Maar zeker ook van alle commentatoren en historici die afgelopen dagen vol afschuw riepen dat de keuze van de Grootste Nederlander het bewijs is dat 'dit een land van debielen' is. Wie of wat historisch of hysterisch is, die vraag is steeds moeilijker te beantwoorden.

Natuurlijk is het tegenover al deze schuimbekkende critici op zijn plaats om de bekende uitspraak aan te halen die Bertolt Brecht deed na het bloedig neerslaan door het DDR-regime van de arbeidersopstand in 1953: 'Als de regering niet tevreden is met haar volk, moet ze een ander volk kiezen'. Maar dit is te eenvoudig. Nu hebben al die critici de macht van het regime van Walter Ulbricht nooit gehad, al zouden sommigen dat blijkbaar graag willen. Wel is de finale van de Grootste Nederlander het zoveelste bewijs dat de vanzelfsprekende sociale en culturele dominantie van één bepaalde groep, het weldenkende deel der natie, niet meer bestaat.

Dit besef leidt helaas niet tot een nieuwe strijdvaardigheid om 'de betere cultuur' en 'het betere historische besef' alsnog in een nieuw beschavingsoffensief aan de man te brengen. Terwijl de machtsverhoudingen in de wereld van het 'cultureel kapitaal' in Nederland de afgelopen decennia onafgebroken aan het verschuiven zijn ten gunste van 'de massa' en ten nadele van 'de elite', is deze elite het ontwend geraakt om het culturele gevecht aan te gaan. In plaats van betere cultuur te maken of samenhangende theorieën te verkondigen, zijn velen liever toegetreden tot 'de klagende klasse': wrokkig en van een intense haat vervuld jegens iedereen die het niet met hen, de deskundigen, eens is.

Vanuit het Erasmusvak vielen mij maandagavond in Studio 24 te Hilversum dingen op die tezamen een tamelijk ontluisterend beeld geven van de huidige mentale toestand. Dit bijvoorbeeld: alle vakken waren louter gevuld met blank en autochtoon. Behalve het Fortuyn-vak. Daar zaten allochtonen tussen, en niet alleen kamerlid Varela.

Of dit: menig vak was gevuld met 'fans' -marine, kunstenaars, voetballers, artsen, PvdA'ers- behalve het intellectuele vak, mijn Erasmusvak. Wie zaten hier? Studenten en de pr-manager van de Erasmus Universiteit, een bekend columnist, een familielid van 'ambassadeur' Pleij. Verder was er nagenoeg geen intellectueel of historicus te bekennen. Die zaten allemaal thuis te schuimbekken.

En dat terwijl iedereen toch een half jaar de tijd had om het spelletje te begrijpen en mee te doen. Maar men voelde zich blijkbaar te goed voor deze 'show', of wijst de hele huidige mediamaatschappij af. Tenzij men zelf aan de talkshowtafel wordt uitgenodigd, of door medeorganisator het His torisch Nieuwsblad, tot populairste historicus wordt uitgeroepen, of een of andere literaire publieksprijs wint.

Gevreesd moet worden dat het weldenkend deel der natie zich deze halfhartigheid niet langer kan permitteren. Het is van tweeën een: of men trekt zich terug uit de heisamediawereld in het literaire en academische arcadia, of men mengt zich echt in 'de strijd om de cultuur'.

Maandagavond gebeurde geen van beide. Fortuyn-promotor Yoeri Albrecht werd door niemand aangevallen, uit angst voor 'het volk'? Uit angst voor 'het vak van de Tokkies', zoals in mijn omgeving het Fortuyn-vak werd genoemd? Na afloop schudde alleen Wouter Bos de winnaar de hand. Andere ambassadeurs liepen stampvoetend weg. Op de vip-after party was het helemaal een vertoning. De aanwezige verliezers hadden bijna allen een Ad Melkert-gezicht. De Fortuyn-aanhangers durfden, te midden van al deze kilte, niet uitgelaten te zijn.

Maar niet producent Oerlemans en copresentator Spits. De eerste zei om halfeen 's nachts opgewekt dat de stemming geheel correct was verlopen en dat de uitzending zéér geslaagd en opwindend was geweest. De laatste zei somber: 'Dit is de uitslag. Dit is de stand van het land'. Wat er de volgende dag op de KRO-burelen is gebeurd, dat zal Thomas Ross vast wel in een nieuwe complotroman beschrijven. Ik zou die notaris in elk geval niet nemen om mijn testament op te maken.

Mijn conclusie na die avond was tweeërlei. In die nieuwe en noodzakelijke historische canon, waartoe de collega-historici Jan Bank en Piet de Rooy onlangs een mooie aanzet gaven zou het niet misstaan om 'De Lof der Zotheid' van Erasmus als verplichte lectuur op te nemen.

De tweede is misschien nog urgenter. Maandagavond is Huizinga's homo ludens, die sinds de jaren zestig in Nederland de scepter leek te zwaaien, symbolisch begraven. In werkelijkheid was dat al op 6 mei 2002 en op 2 november 2004 gebeurd. Zoals al jaren duidelijk is, bleek ook nu weer dat de strijd tussen 'ons soort mensen' en 'dat soort volk' voortduurt: onderling contact nul. Maar daaronder schuiven krachtiger aardkorsten met veel geweld over elkaar heen: opkomende neo conservatieve ideologieën en draaiende opvattingen bij 'conservatief links' over 'de democratie'.

Temidden van deze conservatieve grondstromen leiden wrok en haat tot niets nuttigs, want zelfs het zelfrespect wordt erdoor aangetast. Niet het Nederlandse volk, maar de wilskracht en actiebereidheid van een betrekkelijk kleine groep, hebben Fortuyn maandagavond tot winnaar gemaakt. Dit moeten de critici -die toch hun Gramsci kennen: 'Verover de cultuur!' -zich aantrekken. Velen van hen bejubelden decennialang de egalitaire, tolerante en solidaire samenleving. En terecht. De vergissing was dat men zelf kon blijven rusten op de lauweren van de toen verworven en vanzelfsprekend geworden culturele superioriteit. De andere vergissing was te vergeten wat het oude adagium zegt: hoe meer gelijkheid, hoe meer strijd.

Het devies moet dus luiden: als je jouw visie, jouw cultuur, jouw wereldbeeld voor het voetlicht wilt krijgen en ook nog geaccepteerd, dan moet je wel weten wát je wilt, en dat ook met gezag en daadkracht weten te verkopen. Dat lukt niet met mokken en wrokken in de leunstoel. Dat was doorgaans meer iets voor De Kleinste Nederlander.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden