Kiezer laat Rutte en Samsom nauwelijks keus

De kiezer is gisteren massaal naar het midden getrokken. Tien jaar lang gedijden in de Nederlandse politiek de flanken op links en rechts, maar gisteren wisten twee traditionele partijen ouderwets veel kiezers achter zich te verenigen.

De grote dissonant in dat beeld is het CDA. De christendemocraten waren voorbereid op een nederlaag en het is een historische nederlaag geworden. De partij is vooralsnog een middelgrote partij, vermalen in de tweestrijd tussen Mark Rutte en Diederik Samsom.

Wat de motieven van de kiezer ook zijn geweest, het is evident dat de tweestrijd tussen de PvdA en de VVD - wie van de twee de grootste partij zou worden - grote invloed heeft gehad op de uitslag. De VVD wint en eet als het ware de PVV leeg, de PvdA wint, eet GroenLinks grotendeels leeg en weet de aan de SP toegeschreven winst tot nul te reduceren.

Het is echter veel te vroeg uit deze uitslag te concluderen dat de 'oude' politiek de schokken van het eerste decennium van deze eeuw overwonnen heeft. Daarvoor is in ieder geval het verlies van het CDA veel te groot.

De PVV-aanhangers zullen gisteravond niet hebben geweten wat hun overkomen is. Partijleider Geert Wilders rekende eerder deze week nog op de 'gordijnbonus'. Peilingen zouden zijn partij structureel te klein inschatten, omdat zijn kiezers tegen de onderzoekers niet zouden durven zeggen dat ze op hem zouden stemmen.

Het tegendeel blijkt nu het geval. De opiniepeilingen hebben de PVV stelselmatig te hoog ingeschat. De nek-aan-nekrace waarin Rutte en Samsom verwikkeld waren, zal daar ongetwijfeld aan hebben bijgedragen.

Wilders blijkt nu definitief in april een grote inschattingsfout gemaakt te hebben door de onderhandelingen in het Catshuis te verlaten. Hij meende met een felle anti-Europacampagne nog veel groter te kunnen worden, maar dat blijkt een kapitale blunder te zijn geweest. Sterker, de uitslag kan worden gelezen als een voorzichtige stem van de kiezer voor Europa.

Dat VVD en PvdA samen een meerderheid van de zetels in de Tweede Kamer zouden veroveren, heeft niemand kunnen voorspellen. De tweestrijd heeft uiteindelijk steeds meer kiezers doen besluiten voor de eventuele macht te gaan.

Vooral voor de VVD moet dat uiteindelijk toch een teleurstelling zijn. Mark Rutte heeft eigenlijk geen andere optie, wil hij blijven regeren, dan de samenwerking met de PvdA te zoeken. Samsom heeft meer mogelijkheden, al zijn de meeste vooralsnog niet meer dan theorie. Samsom staat in de onderhandelingen met de VVD sterk, omdat hij over links (aangevuld met het CDA) in ieder geval cijfermatig een alternatief heeft. Tegelijkertijd is het voor Samsom gemakkelijker de SP in de oppositie achter te laten dan voor Wouter Bos in 2006. Destijds had de SP een grote verkiezingsoverwinning behaald, nu blijft de partij op het oude aantal zetels steken.

Kunnen VVD en PvdA met elkaar tot onderhandelingen komen, dan wordt ongetwijfeld een derde partner gezocht. VVD en PvdA hebben in de Eerste Kamer geen meerderheid met 30 zetels. Ook niet in de paarse combinatie van de jaren negentig van de vorige eeuw. Met D66 erbij kan in de senaat nog steeds op niet meer dan 35 zetels gerekend worden.

De meest logische derde regeringspartner is dan alsnog het CDA. De meerderheid van die combinatie is zowel in de Tweede Kamer als in de Eerste Kamer riant.

Het CDA zal in eerste instantie niet staan te trappelen om aan een kabinet deel te nemen. De verkiezingen, zo wordt allerwegen in de partijtop gesteld, kwamen veel te vroeg om het nieuwe geluid van de partij goed uit te dragen. Desondanks komt de klap, die de kiezer gisteren uitdeelde zeer hard aan.

Stemwijzer breekt record
De website van de Stemwijzer heeft het eigen record uit 2006 gebroken. Voor die verkiezingen werden 4,7 miljoen adviezen uitgegeven, de huidige verkiezingen leverden minstens 4,75 miljoen adviesaanvragen op. Tot op de laatste dag bleef het druk op de website. Gemiddeld bezochten gisteren 45.000 mensen per uur de adviezensite en zelfs in het laatste uur werden er nog ongeveer 20.000 adviezen gegeven.

Minister Spies test stembiljet
Minister Spies van binnenlandse zaken heeft gisterochtend een nieuw stembiljet getest in Alphen aan den Rijn. Na het uitbrengen van haar werkelijke stem, vulde ze het testformulier in. Met het nieuwe stembiljet kunnen ook blinde, slechtziende en laaggeletterde kiezers zelfstandig stemmen. De nieuwe biljetten kunnen ook sneller worden geteld en digitaal naar kiezers in het buitenland worden gestuurd.

De nieuwe stembiljetten werden getest in Alphen aan den Rijn, Veenendaal en Dordrecht.

Stemmen op station populair
Er is massaal gestemd bij de stembureaus op de grote stations in Nederland, meldt de NS. Utrecht Centraal spande de kroon met ruim 4500 mensen die hun stem hebben uitgebracht. Amsterdam Centraal zag 3800 kiezers passeren, Den Haag kwam tot een totaal van 3100 stemmen. Vooral in de ochtend- en avondspits was het druk op de stembureaus op het station. Op sommige momenten stonden er rijen van dertig tot veertig meter.

Verkiezing boeit Cariben niet
Bewoners van Bonaire, Sint Eustatius en Saba leken gisteravond weinig animo te hebben om te stemmen voor de Tweede Kamer. In de eerste uren sinds de opening van de stembussen was de opkomst laag. Uit lokale enquêtes blijkt dat veel bewoners niet weten waar de verschillende politieke partijen voor staan en er is nauwelijks campagne gevoerd in Caribisch Nederland. De bewoners van de drie eilanden mogen voor het eerst meedoen aan rechtstreekse verkiezingen. De stembussen sloten vanochtend om drie uur Nederlandse tijd.

Schiermonnikoog telt snelst
Bij de vorige Kamerverkiezingen werd het nog afgetroefd door het Gelderse Rozendaal, gisteravond was Schiermonnikoog de eerste gemeente die klaar was met het tellen van de stemmen. In de gemeente wonen 761 stemgerechtigden, maar daarnaast moesten ook de stemmen van de toeristen op het eiland geteld worden. Burgemeester Stellinga had 's middags al aangekondigd dat hij de 'meest atletische ambtenaren' zou inzetten voor het tellen. Die waren om 21.36 uur klaar.

Verkeerde stembus in Leiden

In Leiden is gisteren een verkeerd type stembus gebruikt. Zowel de stembussen zelf als de gleuf waar de biljetten ingaan, moeten op slot kunnen. Bij de Leidse bussen kan de gleuf niet dicht, waardoor er gerommeld kan worden met de stemmen. "Leiden maakt de sleuf dicht met tape. De vraag is of dat voldoende is", zegt een woordvoerder van de Kiesraad. Grote gevolgen hoeft dat niet te hebben, zegt de raad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden