Kiezen voor het goede leven

Laten we ons niet langer blindstaren op het vergaren van nog meer rijkdom

Economen zouden het verhaal van Faust er weer eens bij moeten pakken. Volgens de legende sloot deze man een pact met de duivel. In ruil voor vervulling van al zijn wensen mag de duivel zijn ziel komen halen. In de versie van Goethe loopt het voor Faust goed af. Hij wordt uit de handen van de duivel Mefistofeles gered omdat Faust tot genoegen van God naar vooruitgang blijft streven.

Heel optimistisch dat slot, maar vooral misleidend, betogen de Engelse denkers Robert en Edward Skidelsky in hun nieuwe boek over economie. Alle premoderne tradities waarschuwen tegen hebzucht en begeerte, maar de moderne mens heeft bedacht dat hij deze duivel wel voor zijn karretje kan spannen. Hij vergeet dat duivels altijd hun loon komen halen. En zo werken wij ons vandaag de dag te pletter, maar verzadiging vinden we nooit.

Hoe komen we aan die illusie, en hoe komen we er weer vanaf? Dat is wat vader en zoon Skidelsky onderzoeken in hun boek 'Hoeveel is genoeg?'. Edward, de jongere, is filosoof in Exeter. Zijn vader is politiek econoom, zit in het Britse Hogerhuis en is met prijzen overladen voor zijn driedelige biografie over de econoom John Maynard Keynes.

Keynes is ook het startpunt van dit nieuwe boek. Over honderd jaar, voorspelde de econoom in 1930, dan hebben we het kapitalisme niet meer nodig. Dan zijn we rijk en werken we nog maar drie uur per dag om in onze behoeften te voorzien. Dan zien we in "dat gierigheid een ondeugd is, woekerrente een zonde en hang naar geld verachtelijk". Maar tot die tijd hebben we deze instrumenten nog hard nodig. Ook Keynes dacht, kortom, dat je straffeloos met Mefistofeles in zee kunt.

Rijk zijn we wel geworden, stinkend rijk zelfs. Maar drie uur per dag werken? Het is niet uitgekomen en dat gaat ook niet gebeuren. Deels ligt dat aan het kapitalistische systeem, en aan de lage lonen, maar het komt vooral doordat onze begeertes toenemen naarmate we meer hebben, omdat we ons altijd met anderen vergelijken.

Laten we ons niet langer blindstaren op het eindeloos vergroten van middelen, bepleiten de Skidelsky's, maar ons richten op wat we ermee willen bereiken. Vanuit oude teksten uit de Griekse, Aziatische en christelijke tradities komen ze uit op 'het goede leven', de eudaimonia waar Aristoteles al over schreef, zonder hebzucht en woeker.

De auteurs vertalen dat in een goed te verdedigen rijtje van zeven 'basisgoederen' die je als doel in zichzelf kunt beschouwen: gezondheid, geborgenheid, respect, autonomie, harmonie met de natuur, vriendschap en vrije tijd. Nadat ze daar passende economische indicatoren bij hebben gezocht, over alcoholverslaving, inkomensverschillen, werkgelegenheid, echtscheidingen et cetera, concluderen ze dat we er sinds de jaren zeventig niet op vooruit zijn gegaan. Misschien zelfs wel achteruit.

Het bijzondere van 'Hoeveel is genoeg?' is dat de schrijvers ver uitstijgen boven het materialistische niveau van de meeste economieboeken. Ze zien scherp waar de fout zit. Maar ze trappen geen seconde in de val van utopisch denken. Uitgebreid leggen ze uit waarom ze niet kiezen voor het kamp van 'geen-groei-maar-geluk' of van 'geen-groei-maar-duurzaamheid', hoeveel sympathie ze er ook voor hebben. Want ook bij die clubs wordt het bereiken van een beperkt ideaal soms zo heilig dat ze het grotere doel, van het goede leven, alsnog uit het oog verliezen. Met een vleugje katholieke sociale leer weten ze scherpe cultuurkritiek te combineren met praktisch realisme.

Want het goede leven is niet alleen iets persoonlijks. Maatschappelijk beleid doet ertoe. De Skidelsky's komen met een paar nuttige, haalbare voorstellen, die kunnen leiden tot kleinere inkomensverschillen en minder consumentisme. Als onverwachte uitsmijter verklaren ze op de allerlaatste pagina doodleuk dat ze niet zeker weten of een samenleving zonder geloofsinspiratie hier echt voor zou kunnen kiezen. Maar ook dat is misschien wel weer realistisch van ze. Uiteindelijk is een pact met de duivel niet zomaar verbroken.

Robert & Edward Skidelsky: Hoeveel is genoeg? Geld en het verlangen naar een goed leven.

De Bezige Bij, Amsterdam; 320 blz. euro 19,95

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden