Kiezen tussen links en rechts

Voor Adri Duivesteijn, tweede man in de PvdA-fractie en lid van Melkerts campagneteam, draait de komende verkiezing om slechts één simpele vraag: krijgt Nederland de komende vier jaar een rechts, hard en kil politiek klimaat, of een sociale regering. En dat betekent dat het brede onbehagen over de paarse erfenis moet worden teruggebracht tot zijn ware proporties. Vooral bij links Nederland. ,,Nederland ís geen rokende puinhoop die aan de rand van de afgrond staat.''

Cees van der Laan en Esther Lammers

Een week nadat Pim Fortuyn de gevestigde politiek met een enorme verkiezingsoverwinning in Rotterdam wakker schudde, maakt Adrie Duivesteijn de balans op. Hem lag het paarse verbond, waarbij de tegenpolen VVD en PvdA werden verenigd, altijd al zwaar op de maag. Maar dat de kiezer Paars nu direct bij het huisvuil wil zetten, had ook hij niet ingecalculeerd.

Duivesteijn constateert dat de staatsrechtelijke vernieuwing nu meer dan ooit nodig is, omdat de kiezer blijkbaar op personen stemt en niet meer naar partij-ideologieën kijkt. Hij wijt de opmars van de 'leefbaren' aan het zijn inziens te veel opgeklopte onbehagen over de paarse kabinetten. Uit zijn mond is dat een opmerkelijk geluid, omdat juist hij geldt als één van de criticasters van Paars. Maar hij ziet zich nu door de opkomst van Fortuyn en de massaal geventileerde onvrede over de huidige coalitie genoodzaakt de kritiek te nuanceren.

,,Ik kan me intellectueel best iets voorstellen bij de kritiek van bijvoorbeeld Paul Scheffer of Marcel van Dam, dat dingen in de PvdA beter hadden gekund. Maar ik kan me absoluut niet verplaatsen in de kritiek dat alles slecht is, dat niets meer deugt. CDA, GroenLinks, Fortuyn, Wiegel en Leefbaar Nederland maken zich schuldig aan enorme generalisaties, het is het maximaliseren van de onvrede, de exploitatie van het onbehagen.''

,,Het krijgt een sfeer van: alle ontevredenen, verenigt u. Het is ook een enorme waarschuwing voor de gevestigde partijen, want we zijn tegelijkertijd bezig een monstrum te creëren. Daarom moeten we het onbehagen terugbrengen tot zijn eigen proporties. Alles is voor verbetering vatbaar, het kan altijd beter. Maar de resultaten van Paars, de beperking van de staatsschuld, de werkgelegenheid en het vele geld dat naar onderwijs en zorg is gegaan, vallen niet te ontkennen.''

,,Nederland is één van de rijkste landen ter wereld geworden. Het kan uiteraard veel beter, maar ga maar eens kijken naar Engeland en Frankrijk, om over Oost-Europa maar te zwijgen. Als Rosenmöller van GroenLinks Nederland vergelijkt met een ontwikkelingsland, ben je echt de maat der dingen kwijt. Er ontstaat nu een sfeer dat je bij wijze van spreken zo snel mogelijk met je gezin Nederland wilt uitvluchten.''

,,Ook de paarse partijen hebben zich schuldig gemaakt aan de exploitatie van de onvrede'', erkent hij. Zelfs zijn eigen PvdA-lijsttrekker hekelde telkenmale de armoede in de zorg en het onderwijs en de onveiligheid op straat. Duivesteijn: ,,Terwijl het eigenlijk moet gaan over waar je als partij voor staat. Ik mis bij iedereen visies op de toekomst, dromen en idealen. Wat voor type samenleving wil je.''

Opvallend vindt hij dat de plannen van de VVD in vergelijking tot de opvattingen van Fortuyn zo weinig aandacht krijgen. ,,Over Fortuyn kun je zeggen dat zijn plannen absurd zijn, onrealistisch, onuitvoerbaar. Het is een ontkenning van hoe de samenleving in elkaar zit. Maar de enorme hardheid van het VVD-programma heeft mij getroffen. De VVD dwingt kinderen al in competitie, het programma is sterk individualistisch getint, gericht op maximalisatie van de concurrentie. Dit type samenleving wijs ik af.''

Slechts een paar VVD-kamerleden vertegenwoordigen die harde uitstraling. ,,Dan praat je over Kamp voor het asielbeleid, Hofstra voor de files en Wilders voor de wao. De drie musketiers. Alleen, de klare wijn die ze schonken bleken holle frasen, om de rechterflank in de partij te sussen. Het was de VVD nooit een kabinetscrisis waard. De komst van Fortuyn betekent de normalisatie van rechts. De VVD bestreek tot nu toe de hele rechterflank, terwijl de partij in de kern socialer, een neoliberale partij is. Dat kan de partij nu weer worden.''

Weldenkend Nederland, sociaal, christelijk en progressief, moet een keuze maken, vindt Duivesteijn. Hij refereert aan PvdA-ideoloog Scheffer, die onlangs bekendmaakte uit onvrede met het PvdA-beleid een zwevende kiezer te zijn geworden. ,,Met Fortuyn en de VVD maakt politiek Nederland een enorme ruk naar rechts. De zwevende kiezer ter linkerzijde kan zich dat niet meer permitteren. Hij moet nú met beide benen op de grond komen. Want deze verkiezingen gaan om de keuze voor een rechtse of linkse regering.''

In dat krachtenveld zit het CDA in een cruciale positie, vindt Duivesteijn. Ook die partij zal een keuze moeten maken. Hij zelf hoopt op een coalitie met het CDA, GroenLinks, eventueel aangevuld met de ChristenUnie. ,,Maar Balkenende flirt mij nu te veel met Fortuyn, de partij houdt de mogelijkheid open met hem in een kabinet te gaan zitten. Dat bevalt mij helemaal niet. Het CDA zal klip en klaar moeten maken waar het voor staat. Het CDA mag niet slapend rijk worden van de verrechtsing. Als de partij geloofwaardig wil zijn, christelijk en sociaal, dan zal ze een keuze moeten maken. Kiezen ze toch weer voor rechts, dan is met Balkenende het klassieke CDA terug en verloochenen ze weer hun sociale gedachtegoed.''

Hij brengt in herinnering dat juist uit weerzin met het klassieke CDA, Paars tot stand is gekomen. ,,Op programmatische gronden hebben we toen een akkoord gesloten, terwijl we elkaars tegenpolen waren. Nu gaat het erom een coalitie te vormen gebaseerd op gezamenlijke idealen hoe de samenleving moet worden ingericht.''

Zijn lijsttrekker Melkert staat voor een enorme opgave, concludeert hij. ,,Melkert staat er uiteindelijk alleen voor, en moet dat gaan waarmaken. Want het gaat er niet meer om of VVD danwel PvdA de grootste partij wordt. Ook niet of Dijkstal danwel Melkert premier wordt. Het gaat om de vraag of we kunnen voorkomen dat er een rechtse wind in Nederland gaat waaien, met een hard en kil klimaat.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden