Kieswet deed CD de das om

Van een onzer verslaggevers LEIDEN - Natuurlijk is extreem-rechts-onderzoeker Jaap van Donselaar ingenomen met de verdwijning van Janmaats Centrumdemocraten uit de Tweede Kamer. Maar het betekent volgens hem allerminst dat de voedingsbodem voor ultrarechts nu verdwenen is.

In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen voorspelde de Leidse politicoloog nog dat de CD bij de Kamerverkiezingen één zetel zou behalen vanwege de bekendheid van lijsttrekker Hans Janmaat. Dat Janmaat zelfs daar niet in is geslaagd, wijt Van Donselaar vooral aan de veranderde kieswet. Voor het eerst had iedere partij 570 handtekeningen nodig verspreid over het hele land om in alle negentien kieskringen mee te kunnen doen. Voorheen waren dat er 190.

In de kieskringen Nijmegen en Assen kon de CD daardoor niet meedoen, doordat ze betrapt werd op het onrechtmatig ronselen van handtekeningen. “Het scheelde niet veel of de CD had de kiesdrempel gehaald”, zegt Van Donselaar. “Janmaat heeft toch 0,6 procent van de stemmen gehaald. Ik denk dat het die twee kieskringen zijn geweest die hem de das om hebben gedaan.”

Mogelijk speelt ook een rol bij de slechte uitslag van de CD dat de partij eigenlijk geen campagne heeft gevoerd, denkt hij. In de Oostduitse deelstaat Saksen-Anhalt scoorde de Deutsche Volksunion van Gerhard Freij onlangs juist goed door haar 'enorme publiciteitsmachine'.

Politiek stuntwerk van de Centrumdemocraten bleef dit keer uit, Front National-leider Le Pen bracht geen bliksembezoek aan Nederland. Evenmin kondigde Janmaat demonstraties aan, die vervolgens door burgemeesters verboden worden.

En potentiële CD-stemmers zijn dit keer thuisgebleven. De partij scoort altijd goed bij de nieuwe kiezers. Dat werd nog eens bevestigd door de scholierenverkiezingen, waarbij de partij zes zetels kreeg.

Stemgerechtigde jongeren bleven echter massaal thuis woensdag. CD-stemmers van vorige keer zijn misschien ook uitgeweken naar de VVD en de SP, oppert Van Donselaar. “Voor het vreemdelingenvraagstuk kun je tegenwoordig ook bij de VVD terecht en voor bozigheid tegen de politieke orde bij de SP.”

Tot slot speelde in de verkiezingscampagnes van de verschillende partijen het vreemdelingenvraagstuk nauwelijks een rol. Vier jaar geleden was dat door toedoen van VVD-leider Bolkestein wel anders. De enige keer dat het onderwerp dit keer ter sprake kwam, veerde de CD meteen op in de peilingen. “Met niets doen”, zegt Van Donselaar.

Zelf weet Janmaat woensdagavond voor de televisie de slechte stembusuitslag aan het doodzwijgen door de media van zijn partij de laatste vier jaar. Onzin, vindt Van Donselaar. Dit voorjaar haalde Janmaat nog een paar keer fors de pers. De Telegraaf meldde dat Janmaat moordenaars benadert om op zijn verkiezingslijst te staan. En Trouw zette de abominabele prestaties van CD-gemeenteraadsleden op een rijtje.

Daardoor kreeg de partij een 'criminelen en luiwammesen-imago', zegt Van Donselaar. Hij verwijst naar het Nederlands Blok in de Utrechtse gemeenteraad. Anders dan zijn extreemrechtse concurrentie wist raadslid Wim Vreeswijk zich bij de gemeenteraadsverkiezingen wel gemakkelijk te handhaven, doordat hij het raadswerk serieus had genomen.

Wil de CD bij de volgende Kamerverkiezingen wél een kans maken, dan zal ze werk moeten maken van haar organisatie en programma. Hoe dan ook heeft Janmaat zijn voordeel ten opzichte van concurrerend extreem-rechts zoals de Volksnationalisten Nederland en de Centrumpartij '86 verspeeld. De van de CP '86 afgesplitste gematigder Volksnationalisten zouden Janmaat wel eens naar de kroon kunnen gaan steken als belangrijkste extreem-rechtse partij in Nederland, voorspelt Van Donselaar. “Ze zijn in staat om meer actieve aanhang op de been te brengen dan de CD.”

De Leidse wetenschapper is wel beducht dat de verbodsprocedure tegen de CP '86 in de koelkast zal verdwijnen nu extreem-rechts uit het parlement is verdwenen. Dat zou hij een slechte zaak vinden. Het verbod in de jaren vijftig van de NESB heeft nog vele jaren daarna goed gewerkt als gif tegen extreem-rechts.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden