Kiesraad kraakt referendumwet

advies Het raadgevend referendum moet voortaan anders. Volgens de Kiesraad rammelde de volksraadpleging over Oekraïne. Het kabinet krijgt huiswerk.

Met zijn roze limousine maakte Jan Roos er een stunt van, maar eigenaardig was het wel dat GeenPeil de ruim 400.000 digitale formulieren voor het referendum over Oekraïne eerst allemaal moest uitprinten en met de auto naar Heerlen brengen, waar ze werden gescand en verder digitaal verwerkt.

"Omslachtig, niet erg klantvriendelijk en niet efficïent", zegt de Kiesraad nu over de manier waarop het indienen van het verzoek om een referendum wettelijk is georganiseerd. Zelf werd de Kiesraad ook bedolven onder kritiek. Of ze gek waren geworden, of we nog in de tijd van de postkoets leven, dat soort verwijten kreeg de adviseur van de regering naar zijn hoofd geslingerd. Medewerkers konden alleen maar zeggen dat zij de wet niet hebben bedacht - dat hadden PvdA, D66 en GroenLinks gedaan.

Van de Kiesraad moet dit voortaan dus anders. Mensen die een referendum willen organiseren, moeten de handtekeningen - minimaal 300.000 - gewoon per computer kunnen aanleveren. En dat niet alleen omdat de procedure zo vreselijk onhandig is, maar óók omdat de formulieren digitaal veel beter te controleren zijn, licht de woordvoerster van de Kiesraad toe.

Omdat het ondoenlijk was alle 427.939 formulieren door de machine te halen, is een steekproef gedaan. Er is gekeken of de naam past bij het opgegeven adres en de geboortedatum. Maar of de 'natte' handtekening klopt, valt niet te controleren. "Er is geen register, dus je kunt ze nergens naast leggen", zegt de woordvoerster.

Elektronische aanlevering is eenvoudiger en efficiënter, en door een combinatie met DigiD is er ook een betrouwbaar identificatiemiddel voorhanden, schrijft de Kiesraad. Veel mensen hebben al ervaring met DigiD, stelt de raad, die ook opmerkt dat het altijd mogelijk moet blijven op papier een verzoek om een referendum te doen. Of er toch weer een drempel wordt opgeworpen door het verplichte gebruik van DigiD moet de praktijk uitwijzen. Maar op voorhand vindt de Kiesraad dit geen reden een volgende keer elektronische aanlevering uit te sluiten.

Ook op andere punten sluit de Kiesraad aan bij de kritiek die er voor, tijdens en na dit eerste raadgevende referendum was. Zo was er veel te doen over de opkomstdrempel; pas als 30 procent van de kiesgerechtigden naar de stembus ging, was het referendum geldig. De Kiesraad constateert dat dit mensen die voor het verdrag met Oekraïne waren voor een dilemma plaatste. Stemmen of thuisblijven, in de hoop dat de drempel niet wordt gehaald? De politiek moet over de opkomstdrempel beslissen, schrijft de raad, maar dit onbedoelde effect ervan is wel 'ongewenst'.

De Kiesraad adviseert het kabinet ook de vrijheid van gemeenten te beteugelen om het referendum naar eigen inzicht in te richten. Er waren zo'n duizend minder stembureaus open dan bij reguliere verkiezingen. De initiatiefnemers van het referendum spanden hierover een aantal rechtszaken tegen gemeenten aan, zonder veel succes. De rechter bepaalde ook dat minister Plasterk van binnenlandse zaken gemeenten niet hoefde voor te schrijven op hoeveel plekken de kiezers konden stemmen. De Kiesraad vindt dat het kabinet juist wel met richtlijnen moet komen voor het aantal kiezers per stembureau en de afstand tot het bureau. Het is namelijk 'ongewenst dat kiezers in de ene gemeente substantieel meer moeite moeten doen hun stem in persoon uit te brengen dan in een andere'.

Ook de stembiljetten zijn voor verbetering vatbaar, vindt de Kiesraad. Ze waren niet duidelijk genoeg; volgens de Kiesraad was het stipje dat rood gekleurd moest worden, te klein. En de biljetten werden ook nog eens verschillend gevouwen en vormgegeven. Ook hier moet uniformering uitkomst bieden, zodat verschillen tussen gemeenten worden voorkomen. De Kiesraad laat zich er niet over uit of op dat biljet ook een hokje 'blanco' moet komen te staan. Maar een discussie daarover is wel wenselijk.

In het kort

Procedure voor het aanvragen van een referendum is omslachtig

Opkomstdrempel werkt niet goed

Richtlijn nodig voor het aantal stembureaus per gemeente

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden