Kierkegaard begrijpen is geen sinecure

Geert Jan Blanken: Kierkegaard. Een inleiding in zijn leven en werk. Ambo, Amsterdam. 195 blz; euro 19,95

undefined

De schrijver

Het is dit jaar 200 jaar geleden dat de Deense filosoof Søren Kierkegaard (1813-1855) werd geboren. Geert Jan Blanken(1957) greep die gelegenheid aan om een inleiding op Kierkegaards leven en werk te schrijven. Blanken is geen professionele filosoof of Kierkegaard-specialist, maar programmamanager bij de Evangelische Omroep; hij studeerde pedagogiek en werkte in het onderwijs en kerkelijk jeugdwerk. Maar Blanken heeft Kierkegaard wel goed gelezen, zo blijkt uit deze inleiding. Blanken maakt de leek op bondige en genuanceerde manier wegwijs in de vragen waar Kierkegaard mee worstelde.

undefined

De inhoud

Blanken doet dat door Kierkegaards geschriften, in min of meer chronologische volgorde te bespreken en er enkele belangrijke thema's uit te lichten. Hij staat ook stil bij diens preken - de enige geschriften die Kierkegaard onder zijn eigen naam uitgaf. Een biografie is Blankens boek niet, maar er staan wel de nodige biografische uitweidingen in - Kierkegaard, vaak 'de vader van het existentialisme' genoemd, is een schrijver wiens werk je niet los kunt zien van zijn eigen leven. Voor Kierkegaard kún je trouwens ook niet buiten je eigen bestaan om denken.

Weliswaar ontkomt het denken niet aan abstracties - en als het om abstract denken gaat, was Kierkegaard absoluut fenomenaal - maar toch gaat het 'persoonlijke en concrete' voor Kierkegaard boven het 'objectieve en algemene'. Hij gruwde van filosofen als Hegel die een kloppend denksysteem meenden te kunnen ontwerpen. Het tijdelijke bestaan kan volgens Kierkegaard per definitie nooit helemaal worden begrepen, want je kunt nooit buiten de tijd staan. Dat, legt Blanken uit, is de eigenlijke betekenis van de vaak aangehaalde zin uit Kierkegaards dagboekfragmenten: "Het leven kan slechts achterwaarts begrepen worden, maar het moet voorwaarts worden geleefd."

Niet dat Kierkegaard een navel-staarder is. Hij schrijft zelden over zichzelf en de lezer zal verbaasd zijn over het abstracte gehalte van zijn boeken. Het gaat meer om een gerichtheid: Kierkegaard is bekommerd om het leven hier en nu, waarin de mens moet kiezen, zich van zijn vrijheid bewust wordt, angstig terugdeinst, vertwijfeld raakt.

Kierkegaard, zegt Blanken, verkondigde geen leer en wilde geen volgers, maar daagde zijn lezers uit tot zelfonderzoek. Je kunt zijn ideeën niet in een simpel schema persen. Neem bijvoorbeeld de bekende trits esthetisch-ethisch-religieus, die vaak aan Kierkegaard wordt toegeschreven. Ze worden dan gezien als opeenvolgende stadia, als levensfasen, als een stijgende lijn. Maar zo schrijft Kierkegaard daar zelf nooit over, aldus Blanken.

undefined

Mooiste zin

"Jezelf zijn is jezelf worden. Het gaat altijd om de voorwaartse beweging, en het gaat altijd mis waar we kennis in systemen stollen, waar we onszelf en de wereld proberen te objectiveren."

undefined

Reden om dit boek niet te lezen

Wie op zoek is naar een echt kritische bespreking van Kierkegaard, of naar een boek dat hem grondig in zijn historische of filosofische context situeert, zal te weinig van zijn gading vinden in dit boekje. Blanken blijft heel dicht op Kierkegaards huid: hij legt diens ideeën uit, parafraseert ze, levert biografische achtergrondinformatie waar nodig - en daar blijft het bij. Af en toe lijkt hij net iets teveel een binnenperspectief in te nemen, vooral als het gaat om het religieuze aspect - dan neemt hij nogal grote stappen die niet altijd even goed te volgen zijn. De citaten zijn soms ook erg lang.

undefined

Reden om dit boek wel te lezen

Het is geen sinecure om Kierkegaard te begrijpen, laat staan op een begrijpelijke manier uit te leggen. Omdat Kierkegaard haast altijd onder pseudoniemen publiceerde, lijkt een bespreking van 'zijn' denken in feite bijna onmogelijk: wat hij onder die pseudoniemen schrijft, valt niet naadloos samen met zijn eigen mening. Voeg hieraan toe dat er een hele bibliotheek bestaat met de meest uiteenlopende Kierkegaard-interpretaties en de moed zou je in de schoenen zinken om je überhaupt aan een inleiding te zetten.

Dat Blanken die sprong toch waagt, is zonder meer moedig te noemen. Zijn proza is soms wat stug, maar daar staat tegenover dat hij zich nergens bezondigt aan name-dropping of nodeloos ingewikkeld taalgebruik. Dit is een toegankelijk, inhoudelijk rijk boekje, dat recht probeert te doen aan de complexiteit van Kierkegaards denken. Dat kán natuurlijk helemaal niet in een luttele 200 pagina's, maar Blanken komt een aardig eind.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden