Khamenei duldt geen dissidenten meer

Op kandidatenlijst staan vooral getrouwen van de geestelijk leider

IRIS LUDEKER

Als ayatollah Ali Khamenei, de geestelijk leider van Iran, duidelijk wilde maken dat er slechts één echte baas is in Iran, dan is die missie geslaagd. De Raad der Hoeders, het religieuze orgaan dat bepaalt wie er mee mag doen aan de presidentsverkiezingen van 14 juni en die onder controle van Khamenei staat, presenteerde dinsdag een kandidatenlijst met figuren die vrijwel allemaal loyaal zijn aan Khamenei. De prijs die Iran betaalt, is hoog: het land krijgt steeds meer dictatoriale trekjes.

Iran was altijd een staatsrechtelijk curiosum - een theocratie, vermengd met democratische elementen. Binnen dat democratische deel was altijd ruimte voor dissidente facties die het orthodoxe islamitische systeem wat wilden verzachten; voor hervormers, die tussen 1997 en 2005 zelfs acht jaar lang de president (Mohammed Khatami) mochten leveren; en voor populistische nationalisten, die het de acht jaar daarna voor het zeggen hadden (president Mahmoed Ahmadinejad).

Maar voor meerdere facties of stemmen lijkt geen plaats meer. De hervormers werden door het conservatieve geestelijke establishment van Khamenei al eerder uitgeschakeld, na de vorige (volgens velen frauduleus verlopen) verkiezingen in 2009. Protesten van het hervormingskamp werden toen hard neergeslagen, en de twee politieke leiders van de 'Groene Beweging' staan alweer jaren onder huisarrest.

Nu lijkt ook het kamp van Ahmadinejad afgedaan te hebben. Die won de verkiezingen van 2009 nog door de steun van Khamenei, maar daarna botste de eigenwijze president geregeld met de geestelijk leider. Over de benoeming van hoge regeringsfunctionarissen bijvoorbeeld, over zijn interpretatie van het geloof, of over het economisch beleid. Dinsdag besloot de Raad der Hoeders om Ahmadinejads favoriet, de omstreden Esfandiar Mashaie, van de kandidatenlijst te schrappen.

Hetzelfde lot trof ook Akbar Hasjemi Rafsanjani. De pragmatische oud-president (78) sprak in 2009 voorzichtig zijn steun uit voor de protestbeweging, en leek in staat het murw gebeukte hervormingskamp te revitaliseren. Daar staken de Hoeders een stokje voor - ook al geldt Rafsanjani als een van de prominentste oud-politici.

Dat Khamenei de oud-president zonder veel scrupules opzij liet zetten, tekent vooral zijn vastbeslotenheid om schoon schip te maken binnen de Iraanse politiek: hij wil écht geen dissidente kandidaten, geen president die er eigen ideeën op na houdt, geen interne divisies meer. Het liefst, zo wordt al langer gedacht, schaft hij het hele presidentiele systeem af. Kennelijk schat Khamenei in dat zijn conservatieve factie sterk genoeg is voor dit beleid van confrontatie - en dat zijn greep op de Revolutionaire Garde (het eliteleger dat de islamitische revolutie 'beschermt') zal volstaan om eventueel tegenstribbelen van hervormers of populisten de kop in te drukken. In Teheran gingen gisteren al geruchten dat er extra veiligheidstroepen op straat waren om protest in de kiem te smoren.

De eerste tekenen zijn er dat in ieder geval de hervormers - door schade en schande wijs geworden - de handdoek in de ring gooien. Rafsanjani maakte gisteren bekend dat hij zich neerlegt bij de beslissing van de Raad der Hoeders. Ahmadinejad lijkt daartoe minder genegen: hij stelde gisteren dat hij de zaak op zal nemen met Khamenei. "Ik denk dat er geen probleem zal zijn met de Leider, en ik zal de zaak tot op het laatste moment met hem bespreken", aldus de president. "Ik hoop dat we het kunnen oplossen."

Ahmadinejad liet al vaker blijken dat hij de confrontatie met Khamenei niet uit de weg gaat. Hij dreigde zijn concurrenten binnen het conservatieve kamp te schaden door bewijzen van hun corruptie naar buiten te brengen. En hij heeft nog altijd een achterban die hem steunt. Maar zonder risico is verzet niet. Het lot van de Groene Beweging - met zijn neergeslagen protestbeweging en gevangen leiders - staat ook de aanhang van Ahmadinejad waarschijnlijk helder voor de geest.

Shortlist
De Raad der Hoeders besloot dinsdag acht kandidaten toe te laten tot de presidentsverkiezingen. Grootste kanshebber lijkt vooralsnog Saeed Jalili, de belangrijkste nucleaire onderhandelaar van Iran, die het Westen de afgelopen jaren horendol maakte met zijn vriendelijke, maar vooral ook mistige manier van zakendoen. Een andere vooraanstaande kandidaat is Mohammed Bagher Kalibaf, de burgemeester van Teheran die onlangs opschepte dat hij een belangrijke rol speelde bij het neerslaan van het verkiezingsprotest in 2009. Ook parlementariër Gholam Ali Haddad Adel en voormalig minister van buitenlandse zaken Ali Akbar Velajati zijn vooraanstaande figuren uit het Khamenei-kamp.

Daarnaast is er nog Mohsen Rezai, een voormalig leider van de Revolutionaire Garde die ook in 2009 al meedeed, en de relatief onbekende ex-minister Mohammad Gharazi. De twee overgebleven kandidaten zouden met veel fantasie tot het hervormingskamp gerekend kunnen worden: Hasan Rohani, voormalig nucleair onderhandelaar, en Mohammed Reza Aref, vice-president onder president Khatami. (Foto's van kandidaten van linksboven met klok mee.)

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden