Keuze voor Trump is ramp voor democratie

In het ceremoniële hart van Washington is een nieuw museum gebouwd, dat is gewijd aan de geschiedenis van de slavernij en emancipatie van Afrikaanse Amerikanen. Het liberale Britse weekblad The Economist van vorige week plaatste bij een bericht hierover een spotprent waarop naast het museum het project 'Gelijke rechten' is afgebeeld met de mededeling 'in aanbouw'.

De cartoon laat zien hoe groot nog altijd de afstand is tussen het principe dat 'alle mensen gelijk worden geboren' en de praktijk. Dat geldt niet alleen voor Amerika, maar ook voor Europa. Zelfs Nederland, dat zich lang open, tolerant en gastvrij waande, ontdekt in steeds bozere dromen dat de oude Adam van de rassenwaan nog springlevend is.

De stichters van de Amerikaanse republiek legden het gelijkheidsprincipe 240 jaar geleden vast in hun Onafhankelijkheidsverklaring: alle mensen worden gelijk geboren en hebben een onvervreemdbaar recht op leven, vrijheid en het nastreven van geluk. Het was het fundament onder het grote experiment van de democratische staatsvorm die zij, op nog niet eerder vertoonde schaal, voorstonden.

Dat er in onze dagen weer zo vaak, zowel hier als in de Verenigde Staten, op de oorsprong van de moderne democratie wordt teruggegrepen, is begrijpelijk. De democratie staat onder druk, niet alleen als bestuursvorm, die bepaald niet zonder gebreken is en nog altijd autocratische rivalen heeft, maar ook als uitdrukking van beschaving, met als kern de bescherming van minderheden.

Als het nieuwe museum aan de National Mall in de Amerikaanse hoofdstad, dat president Obama in september zal openen, het al niet duidelijk maakt, doen de reacties op de politieke aspiraties van de Surinaams-Nederlandse Sylvana Simons dat wel: ondanks het ongekende succes in bijna 2,5 eeuw is de democratie er nog altijd niet in geslaagd het kwaad van racisme en discriminatie er definitief onder te krijgen. De verplichtende opgave de principes van vrijheid en gelijkheid tot gelding te brengen blijkt telkens weer een moeizame.

Na de nederlaag die de democratische wereld in de jaren veertig aan het fascisme en nazisme toebracht, leek het erop dat de woorden van president Roosevelt uit 1941 in vervulling zouden gaan: vrijheid betekent de heerschappij van mensenrechten overal. Maar in deze dagen schrijft de historicus Bob Kagan, een onderzoeker van het gerenommerde Brookings Instituut en bepaald geen linkse jongen, naar aanleiding van het optreden van Donald Trump: 'Zo komt het fascisme naar Amerika. Hij voorziet geen suprematie van de mensenrechten, maar heerschappij van de straat.'

Als de steun die Trump verwerft al voortkomt uit economische stagnatie en ontwrichting, biedt hij volgens Kagan geen economische remedies - zijn voorstellen veranderen per dag. Wat hij wel biedt is een houding, een aura van botte kracht en machismo, een pocherige minachting voor de subtiliteiten van de democratische cultuur, die volgens hem hebben geleid tot nationale zwakte en incompetentie.

Wat het meest benauwend is aan de analyse van Kagan (afgedrukt in The Washington Post van 18 mei en in het NRC Handelsblad van woensdag jl.) is dat de manier waarop Trump opereert volledig is ontkoppeld van de twee vertrouwde politieke kaders: een partij en een program. Het is op zich wel een debat waard of een democratie zonder partijen mogelijk is, maar wat Kagan beschrijft is niet de zoektocht naar een vorm van democratie die wellicht beter bij de tijd past, maar de opmars van de 'sterke man'.

In mijn column van vorige week beschreef ik hoezeer de stichters van de VS beducht waren voor een ongeremde democratie, die zou leiden tot een tirannie van de meerderheid. De vrijheid en ruimte voor minderheden was een belangrijk uitgangspunt in hun staatkundig denken. De woeste aanvallen van Trump op iedereen die 'anders' is, of zij nu moslims zijn of Mexicanen, Arabieren of Chinezen, staan haaks op deze oude wijsheid. Dat is ernstig.

De democratie is in de wereld een succes geworden door de militaire kracht van Amerika, waardoor zij in staat was agressieve rivalen te weerstaan en te verslaan. President Wilson mengde zich in 1917 in de Europese oorlog onder het motto 'making the world safe for democracy'. Daarnaast brengt de democratie, ondanks haar onvolkomenheden, een morele suprematie mee en heeft zij, dankzij haar onvolkomenheden, een eenvoudig menselijk karakter.

Er ontstaat een nieuwe, riskante situatie nu in Amerika zelf de grondwaarden van deze staatsvorm zwaar onder druk komen te staan. Een overwinning van Trump zal in november het nationalistische populisme in Europa de wind in de zeilen blazen. Je hoeft Kagan maar voor de helft te volgen om daar niet gerust op te zijn. Liet het slavernijmuseum in Washington maar alleen geschiedenis zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden