Keurige jurist vindt de ruif met subsidie

Als in Nederland geen echte wildernis meer bestaat, wie zorgden dan voor de natuur die er vandaag is? In een zomerfeuilleton beschrijft Trouw de grote beschermers.

Ieder z'n eigen rol, zo lijkt na zes portretten van mensen die de natuurbescherming in Nederland groot hebben gemaakt. Jac. P. Thijsse en Eli Heimans (deel 2 en 3) met hun didactische kwaliteiten als onderwijzer tekenen begin vorige eeuw voor de popularisering van het onderwerp natuur. Pieter van Tienhoven (deel 4) zorgt als assuradeur voor een stelsel van financiering. Planoloog Hans Cleyndert (deel 5) introduceert vanuit zijn vakgebied de 'ruimtelijke ordening'. Victor Westhoff (deel 6) legt als bioloog een wetenschappelijke basis onder het beheer. En Hans Paul Gorter combineert zijn wetskennis uit zijn studie rechten met natuurbescherming. Na de Tweede Wereldoorlog leidt hij de sector de moderne tijd in. Gorter democratiseert het tot dan toe zo aristocratische Natuurmonumenten, en ontdekt een onuitputtelijk ogende bron: subsidie!

Hans Paul Gorter voegt zich in 1940 bij Natuurmonumenten, op voordracht van Pieter van Tienhoven die hem wegplukt van de gemeentesecretarie van 's-Graveland. In 1946 treedt de o zo keurige jurist al toe tot de directie, en heeft hij direct te maken met het oproer dat in en na de Tweede Wereldoorlog is uitgebroken onder jonge natuurbeschermers, verenigd in de Nederlandse Jeugdbond voor Natuurstudie (NJN). Die willen meer zeggenschap, en die eis is gekoppeld aan een discussie over het natuurbeheer. Moet de natuur zijn gang kunnen gaan, of moet de mens deze 'onderhouden'?

Gorter, zelf oud-NJN'er, heeft meer gevoel voor de opstand dan de autoritaire Van Tienhoven. Onder andere door de inzet van zijn vriend Victor Westhoff die de term 'half-natuur' introduceert, die wel degelijk door mensen beheerd moet worden, sust hij het hoog opgelopen debat over de koers. Zelf pakt hij de democratisering op. Hij voert in 1947 een statutenwijziging door waarmee door leden gekozen afgevaardigden stemrecht in de vereniging krijgen.

Minder elitair

Gorter democratiseert Natuurmonumenten niet alleen, hij maakt de vereniging ook van een club van groene notabelen tot een publieksorganisatie, en daarmee een voorbeeld voor andere natuurverenigingen die dan al bestaan, of later zullen ontstaan. Vanaf de jaren vijftig stromen de leden toe. In 1967 zijn het er 75.000 en drie jaar later, in het Europees Natuurbeschermingsjaar, al 100.000. Opvallend in deze ontwikkeling naar een 'volkser' Natuurmonumenten is dat onder Gorter de organisatie in 1975 de geboortegrond Amsterdam verlaat, om juist verder weg van de aanhang het landhuis Schaep en Burgh in 's-Graveland te betrekken dat juist een enorm aristocratische uitstraling heeft. Rond het jaar 2010 doet Natuurmonumenten weliswaar pogingen het hoofdbureau terug te brengen naar de gebouwen van de Artis-bibliotheek, pal naast het zaaltje waar in 1905 Natuurmonumenten is opgericht, maar die plannen mislukken.

Gorter heeft Natuurmonumenten niet alleen in ledental groot gemaakt, ook neemt onder zijn leiding de verwerving van natuurgebieden enorm toe. Zijn voorganger Van Tienhoven streeft er in de eerste helft van de twintigste eeuw juist naar om geheel onafhankelijk van de overheid natuur aan te kopen, maar in de tijd van Gorter ontstaat er een regeling dat bij aankoop van 'onrendabel gebied' (natuur) de helft van die aankoop wordt gesubsidieerd. Gorter beseft wel dat de koers van de inmiddels overleden Van Tienhoven een andere is, 'maar er staat nergens geschreven dat de vereniging níet kan profiteren', tekent Gorter later op. Dus stort Natuurmonumenten zich vanaf 1955 op de subsidieruif, een ontwikkeling waarvan pas na 2010 wordt vastgesteld dat deze door de jaren heen te ver is doorgeschoten. De organisatie voelt zich dan ingekapseld en gaat op zoek naar andere partners en financiers, zeg maar terug richting koers van Van Tienhoven.

Familielandgoed

Gorter woont als directeur van Natuurmonumenten in De Elshof, een houten huurhuisje aan de noordoever van het Naardermeer. Dat knapt hij zelf op, en hij zal daar blijven wonen tot 1998, wanneer hij op z'n 84ste met zijn vrouw naar zijn geboortehuis 'De Oude Voorde' in Vorden moet vertrekken. Dat is beter bereikbaar voor de huisarts. Hij gaat feitelijk terug naar de plaats waar het allemaal begonnen is. Als zoon van de landschapschilder Arnold Marc Gorter ervaart hij in zijn jeugdjaren dat met de nieuwe Natuurschoonwet uit 1928 in de hand het landgoed van de familie beschermd kan worden. Wetgeving die de natuur dient, daar zou hij in zijn latere functie nog veel gebruik van gaan maken.

Een 'bekommerde optimist', noemt Gorter zichzelf ook wel, als hij naast Thijsse staat, die als een 'onverbeterlijke optimist' is neergezet. Waarschijnlijk zijn ze beiden door de natuur gegrepen, maar ze leven wel in een andere tijd. De rol van Gorter is om zich er over te 'bekommeren'. Hij ziet na de oorlog de werkverschaffingsprojecten, die woeste grond in akkers omzetten, weliswaar afnemen. Maar er komt een nieuw spook voor terug, de ruilverkaveling. Het door zijn voorgangers bejubelde kleinschalige cultuurlandschap, vastgelegd in de schilderijen van de Hollandsche School, verdwijnt in hoog tempo.

Aanvankelijk ziet Gorter in de jaren vijftig nog wel kansen om de topnatuur in 'reservaten' onder te brengen (hij is minder van de 'recreatie-natuur'), omringd door natuurlijk landschap. Maar hij ziet dat de landbouw blijft oprukken, en in een poging de 'ontginningsdrang' een halt toe te roepen om zo de overgebleven natuur te sparen, wijst hij op de mogelijkheden van nieuwe landbouw in de Zuiderzeepolders. En, nog opmerkelijker, hij is vóór de íntensivering van de landbouw, zodat hetzelfde grondoppervlak meer producten kan leveren. Hij weet dan nog niet dat juist de intensivering, met kunstmest, gifgebruik, verdroging én uitstoot, een van de grote oorzaken zal blijken van de latere achteruitgang van de natuur, tot in de reservaten aan toe.

Milieu in de statuten

In de jaren die volgen, zal de natuurbescherming door de oprukkende landbouw en industrialisatie te maken krijgen met een nieuw begrip: het milieu. In 1969 vraagt een aantal jongeren Natuurmonumenten het werkterrein te verbreden tot milieubehoud. Tot die tijd heeft de organisatie zich beperkt tot aankoop en beheer van natuur, en uit strategische overwegingen 'actie' en 'milieu' overgelaten aan zustergroeperingen. Als reactie op die vraag besluit het Natuurmonumenten van Gorter 'milieu' wel op te nemen in de statuten, maar de feitelijke acties op afstand onder te brengen bij provinciale milieufederaties. In 1972 is Gorter een van de oprichters van de organisatie Natuur en Milieu.

Gorter publiceert in 1986 het boek 'Ruimte voor Natuur' waarin hij de geschiedenis van Natuurmonumenten neerzet, en zich bezint op de toekomst. Hij pleit daarin voor een 'ecologische wederopbouw', waarin 'de mens zelf geheel nieuwe milieus creëert die perspectief bieden'. Hij noemt het voorbeeld van de Oostvaardersplassen, een nieuwe wildernis die tot veel discussie zal leiden.

Volgende week in De Nederlandsche Natuur in 10 persoonen: Frans Vera

'Ruimte voor de Natuur', door H.P. Gorter (1986), uitgeverij Terra.

'De natuur als bondgenoot', door Marga Coesèl, Joop Schaminée ea, uitgeverij KNNV.

'En dan, wat is natuur nog in dit land?', door Henny van der Windt, uitgeverij Boom.

'Natuurbeschermer Hans P. Gorter', door Marga Coesèl. De Levende Natuur 110 (2009).

Hans Paul Gorter (1914 - 2001)

Rond het Naardermeer heeft Natuurmonumenten de 20 kilomter lange wandelroute 'Historisch Naardermeer' uitgezet, die onder andere langs De Elshof leidt, het houten huisje waar Gorter lange tijd heeft gewoond. In de beschrijving van de wandeling, die is te downloaden via www.natuurmonumenten.nl, is ook de anekdote opgenomen dat Gorter in de strenge winter van 1963 met zijn Lelijke Eend (2CV) over het ijs naar de overkant reed om vandaar naar het toenmalig kantoor van Natuurmonumenten in Amsterdam af te reizen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden