Ketter geliefd bij vrijdenkerij, esoterie en 'Acht mei'

Naar bloemen rook het bepaald niet op de Campo dei Fiori in Rome, gisteren 400 jaar geleden. Met de zegen van paus Clemens VIII werd op 17 februari 1600 de gewezen pater dominicaan, filosoof, natuurwetenschapper Giordano Bruno daar op de brandstapel aan het verzengende vuur prijsgegeven. Gisteren trokken vrijdenkers op dezelfde plek rondom zijn standbeeld in protest tegen geestelijke onverdraagzaamheid, toen en nu.

In het kader van het Jubeljaar zoekt de rooms-katholieke kerk vergeving voor wat haar 'zonen' in de loop der eeuwen verkeerd hebben gedaan. Daaronder rekent zij ook het verbranden van ketters, als de Tsjechische hervormer Jan Hus en Giordano Bruno. In een brief aan Bruno's Alma Mater, de theologische faculteit in Napels, uitte de paus gisteren zijn 'diepe droefheid' over de wrede doodsstraf, maar hij herhaalde dat Bruno' opvattingen niet te rijmen zijn met de leer der kerk. Volgens de paus waren Bruno's rechters in hun tijd ,,gedreven door het verlangen de waarheid en het algemeen welzijn te dienen.''

Voor Bruno tot leedwezen van zijn supporters dus nog geen rehabilitatie. En supporters heeft hij. Zo heeft een leefgroep van dominicanen in Utrecht jaren geleden de naam van hun verbrande ex-medebroeder als een geuzennaam aangenomen - nu onder één dak met de Acht-meibeweging van progressieve katholieken. En in de jaren zestig portretteerde de Engelse historica Frances Yates de grote Renaissance-denker Bruno als een occulte filosoof in de hermetische traditie.

Bruno is een heilige voor vrijdenkerij, esoterie en ook voor de critici van de rk geloofszuiveraars anno 2000. Die combinatie van patronages maakte het op zichzelf al onmogelijk dat de paus zich gisteren in gemoede bij de bloemenhulde op de Campo dei Fiori zou aansluiten.

Giordano Bruno, artiest, rebel, dichter, geleerde, magiër, schrijver. Zijn leven was één groot getuigenis tegen de domheid van zijn tijd, tegen de pauselijke en monastieke voorrechten en waarheidspretenties. Opgejaagd van Italië tot Frankrijk, Duitsland, Zwitserland en Engeland en terug, geëerd aan universiteiten en vorstenhoven, maar ook roekeloos spelend bij het hol van het adder, sprak hij, schreef hij, instemmend met de ideeën van Copernicus (aarde om de zon) en het hermetische gedachtengoed, tegen het starre denken van de rk kerk in.

Giordano (Filippo) Bruno werd geboren in 1548 - onder de rook van de Vesuvius, als je een zekere samenhang tussen begin en einde van zijn leven wil zien. Als jong dominicaan viel hij op door zijn extreme energie, zijn gebrek aan modestie, zijn neiging om nimmer een blad voor de mond te nemen en zijn moeite met het heilig stilzwijgen in het klooster. Dat alles brak hem lelijk op, toen hij bij zijn examens zijn antwoorden gaf, niet die welke men wilde horen. Hij raakte los van zijn orde, van zijn kerk.

Hij was en bleef een vrije denker. Ook bij de nog jonge Reformatie vond Bruno geen geestelijk onderdak en zij wantrouwden hem net zo hard als de rk autoriteiten deden. Galileo Galilei sloot aan bij Bruno's Copernicaanse visie, maar paste er wel voor zich op de verbrande ketter te beroepen. Galilei had diplomatieke talenten, Bruno was daarentegen naïef, verbeeldde zich onkwetsbaar te zijn. Hij liet zich in 1592 naar Venetië lokken om daar privéleraar te worden voor een edelman. Maar deze gaf hem aan bij de Romeinse autoriteiten. Acht jaar zat hij gevangen, werd gemarteld en ondervraagd, beschuldigd van godslastering en ketterij. Zelfs in de kerker en op de pijnbank bleef hij met zijn beulen en inquisiteurs disputeren over de plaats van de aarde in het universum en over zijn neoplatoonse ideeën.

Het standbeeld van Giordano Bruno op een van Rome's beroemde piazza's markeert de overwinning van de vrijdenkerij eind 19de eeuw op het klerikalisme van de Kerkelijke Staat. Vooral op zomerse marktdagen riekt het daar eerder naar rotte vis en groenten dan naar bloemen, meer naar volks leven dan naar filosofische gedachten. Paus en kerk zijn allang niet trots meer op hun geschiedenis van brandstapels. Een paar jaar geleden kreeg Bruno, die nimmer schuld bekende, zelfs grootmoedig 'zijn zonden vergeven'. Toen Galilei zijn 'dwaling' over de draaiende herriep, siste hij tussen zijn tanden 'En toch beweegt zij!', Eppur' se muove. In de spijtbetuiging van de paus over Bruno klonk het hardop mee: Eppur' eretico.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden