Kerst brengt het dorp bijeen

interview | In Bloemendaal leest de burgemeester vanavond het kerstevangelie voor op het Kerkplein. Waarom? 'Kerst is niet echt een kerkelijke gebeurtenis.'

Onder de sterrenhemel aan het Kerkplein. Zo stelt de protestantse gemeente Bloemendaal zich de Kerstavond voor. Op het plaatje dat ze verspreidt, ligt er zelfs sneeuw. Voor kinderen is er een lampionnenoptocht op weg naar een levende kerststal, waar Jozef en Maria een verhaal vertellen. Er is kerstzang, begeleid door een 35-koppige harmonie. De predikant spreekt. En burgemeester Ruud Nederveen leest het kerstverhaal voor uit het evangelie van Lucas.

Elders gebeurde het al jaren, maar in Bloemendaal wordt voor het eerst de burgemeester door de kerk ingeschakeld voor een viering rond Kerst.

Waarom hij 'ja' gezegd heeft op dat verzoek? "Het echt eerlijke, eenvoudige antwoord? Gewoon, omdat een heel actieve dominee het me vroeg", zegt Nederveen (58 jaar, lid van de VVD). "Ik zie hem al een paar jaar bezig een boodschap van bezinning te vertalen, ook met het oog op de buitenkerkelijke gemeente. Dat krijgt veel weerklank hier in Bloemendaal. Dus toen mij gevraagd werd vanavond het kerstevangelie voor te lezen, haastte ik me om 'ja' te zeggen."

Er is ook een minder eenvoudig antwoord. Want er is ook nog zoiets als de 'scheiding tussen kerk en staat'. "De burgerlijke overheid en de kerken hebben ieder een eigen rol. Dat hou ik in de gaten, dat moet kloppen, en dat heeft meegespeeld in de afweging. Maar ik ga binnenkort ook naar de inwijding van de synagoge in Heemstede. En in de tijd dat ik gemeenteraadslid in Amsterdam was, bezocht ik ook de maaltijd waarmee moslims de ramadan afsluiten. Als vertegenwoordiger van het openbaar bestuur moet je je op veel plekken in de samenleving laten zien. Ja, ik denk dat ik vanavond de ambtsketen zal dragen. Ik ben er echt als burgemeester.

"De burgers van Bloemendaal begrijpen dat wel, ook als ze niet bij een kerk horen. Ze zullen ervaren dat deze kerstviering weliswaar door de kerk is bedacht, maar dat het toch niet echt een kerkelijke gebeurtenis is. Er worden verhalen verteld. En hoewel ook in Bloemendaal de ontkerkelijking ver voortgeschreden is, vinden mensen hier zo'n moment van bezinning toch fijn. Bij veel mensen roept de lezing van het kerstevangelie aangename herinneringen op. Zo'n viering op het Kerkplein brengt het dorp bij elkaar."

Ooit studeerde Nederveen een paar jaar theologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Dat doet vermoeden dat hij persoonlijk wel iets met Kerst en evangelie heeft. Maar dat is lang geleden, zegt hij. "Als burgemeester bezoek ik met terughoudende regelmaat verschillende kerken. Maar zelf ben ik niet kerkelijk georiënteerd, de secularisatie is niet aan mij voorbijgegaan.

"Maar inderdaad, ik heb het voorrecht gehad me te kunnen verdiepen in theologische vraagstukken, aan de hand van dominicanen als Edward Schillebeeckx, de grote katholieke theoloog. De omgang met bijbelteksten is voor mij nog steeds vreugdevol. Ik heb thuis nog ergens het Nieuwe Testament in het Grieks staan, ik weet ook precies wáár het staat. Maar nee, dat ga ik er niet bij pakken voor die evangelielezing van vanavond. Om me voor te bereiden duik ik nog wel een keer diep de tekst van Lucas in - dat zal misschien meeklinken vanavond."

Hoe een voormalig student theologie burgemeester wordt? Nederveen vindt het zelf niet zo bijzonder. Hij studeerde ook ooit beeldhouwen aan de kunstacademie, deed een dansopleiding en studeerde rechten. Dat lijkt misschien op een zwabberkoers, maar zelf ervaart hij het als een 'rechte lijn', zegt hij. "Al lang geleden ben ik opgehouden dat precies uit te leggen. Ik heb gewoon mijn belangstelling gevolgd, en die gaat uit naar kunst én openbaar bestuur. In de tijd dat ik werkte in de hoek van de kunst deed ik er altijd iets in het openbaar bestuur naast en vice versa."

Met de viering van vanavond sluit Nederveen een roerig jaar toch nog vredig af. Een half jaar geleden haalde een conflict tussen de gemeente en de eigenaren van een Bloemendaals landgoed de landelijke pers, en Nederveen kreeg her en der de zwarte piet toegespeeld. "Het hele dorp dacht toen: goeie genade. Mensen spraken me erop aan in de supermarkt, bij de karnemelk - want als burgemeester laat ik me ook in verschillende supermarkten zien. Vaak kreeg ik dan te horen: we weten wel hoe het echt zit. Maar dat ligt achter ons, dat speelt niet meer."

En dus hoeft Nederveen zich alleen maar te verheugen op vanavond. "Ik hoor van veel mensen dat ze komen, en elke keer als ik dat van iemand hoor, denk ik: leuk! Het wordt echt gezellig."

En na afloop is er glühwein en chocolademelk.

'Over tien jaar doet elke burgemeester het'

In sommige dorpen en steden gebeurt het al tientallen jaren, elders bestaat de gewoonte korter, maar een rondgang van Trouw langs kerken in den lande levert de indruk op dat het steeds vaker voorkomt dat burgemeesters optreden in kerstvieringen. Ontstaat hier een nieuwe traditie? En wat is daarvan dan de achtergrond?

Wie het predikanten vraagt, krijgt geen eenduidig antwoord. "Tja, waarom doen we dit eigenlijk zo?", vraagt Sjaak Teuwissen zich af. Hij is predikant in Ermelo, waar vanavond honderden mensen bij elkaar komen voor een viering bij een schaapskooi op de hei, mét de burgemeester. De Ermelose opzet bestond al voor Teuwissen hier predikant werd. "Misschien heeft het te maken met de hang naar Bekende Nederlanders die je overal ziet en misschien is dit de dorpsvariant daarvan. Of misschien is zo'n kerstviering wel een dorpsgebeurtenis van algemeen belang, iets waar de burgemeester sowieso bij hoort te zijn. Net als de intocht van Sinterklaas."

De Bloemendaalse predikant Ad van Nieuwpoort heeft wél zelf bedacht dat hij de burgemeester er graag bij wil hebben, en hij heeft daar een duidelijke bedoeling mee. "We vieren Kerst als dorpsgebeuren, niet alleen voor gelovigen", zegt hij. "Met de komst van de burgemeester stralen we uit: dit is voor het hele dorp."

Dat is belangrijk, vervolgt Van Nieuwpoort. "De kerk is lang een gesloten bolwerk geweest. Maar de verhalen waar het in de kerk om draait, zijn niet alleen voor gelovigen inspirerend. Dat willen we laten zien. Niet om zieltjes te winnen, maar om die verhalen over het voetlicht te brengen. Kerst is daar bij uitstek geschikt voor: een universeel feest met een prachtig verhaal."

"We laten als kerk zien dat we midden in de wereld staan", zegt ook Jules Dresmé, pastoor in de rooms-katholieke Vituskerk in Hilversum. Voormalig burgemeester Ernst Bakker hield zich strikt aan de scheiding tussen kerk en staat, vertelt Dresmé, maar zijn opvolger Pieter Broertjes doet het anders: ook afgelopen zaterdag was die er weer bij de 'volkskerstzang'. "Het schept een band tussen Hilversummers. Zoals dat ook gebeurde in de herdenkingsdienst hier in de kerk voor de Hilversumse MH17-slachtoffers - waar de burgemeester ook bij was. Hij laat zien dat hij echt een burgervader is en wij laten zien dat we deel zijn van de Hilversumse gemeenschap. Dat heeft iets moois."

Als dit een nieuwe traditie wordt, dan past die in deze tijd, stelt Hijme Stoffels, hoogleraar godsdienstsociologie aan de Vrije Universiteit. "Het seculiere en het religieuze gaan weer meer in elkaar overvloeien", zegt hij. Twee jaar geleden nog verbood de Haagse burgemeester Van Aartsen dat kerken dienst zouden doen als stemlokaal, zegt Stoffels bij wijze van voorbeeld; dit jaar opende diezelfde Van Aartsen een oecumenische viering tegen racisme, met zijn ambtsketen om. "Dat illustreert wat er gaande is."

De Duitse socioloog Jürgen Habermas sprak al van een 'post-seculiere' samenleving. "Daarmee bedoelt hij niet dat we weer religieus worden", zegt Stoffels, "maar wel dat overheden zich er bewust van worden dat religie niet zal verdwijnen, en dat ze er iets mee moeten. De scheiding tussen kerk en staat wordt minder streng gehandhaafd."

Zijn die burgemeesters met hun kerstoptreden nu met religie bezig, met nostalgie of gewoon met gezelligheid? Met alle drie waarschijnlijk, zegt Stoffels. "Maar we gaan dit vaker zien. Het zou mij niet verbazen als over tien jaar elke burgemeester dit doet."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden