Kerkvader Augustinus is hot

En dan liggen er opeens drie nieuwe boeken tegelijk op tafel over Aurelius Augustinus (354-430), kerkvader en bisschop van het Noord-Afrikaanse Hippo. Het blijkt nog maar het bescheiden topje van een ijsberg te zijn: sinds 2000 zijn er alleen al in het Nederlands ruim honderd boeken van en over hem verschenen. Drie opvallende boeken uit de stapel.

Een ontdekkingsreiziger
Ons innerlijk staat onder druk, stelt Bert Blans in zijn inleiding op de bundel 'De ontdekking van het innerlijk'. We zetten onze intiemste details op Facebook, maar hoe 'echt' zijn die? En, veel verontrustender, wat is ons 'ware zelf', nu neurowetenschappers als Dick Swaab en Victor Lamme beweren dat de vrije wil een illusie is? Wat blijft er dan nog over van de christelijke geloofsleer en ethiek? De Godservaring? De Stichting Thomas More besloot daarom in 2011 haar jaarlijkse universitaire masterclass te wijden aan 'de ontdekkersreiziger en chroniqueur' van het innerlijke landschap, Augustinus. In elf essays belichten de veelal hooggeleerde auteurs het belang dat hij met name in zijn 'Belijdenissen' toekent aan ons innerlijk - volgens hem zelfs de enige weg om tot God te komen. Het leidde hem ruim zestien eeuwen geleden tot erudiete beschouwingen over opvallend actuele filosofische thema's, zoals de werking van het geheugen, het besef van tijd en de verhouding tussen zintuigen en geest. Beschouwingen die vele generaties van filosofen, theologen en kunstenaars hebben geïnspireerd en uitgedaagd: van Petrarca, Descartes, Kant, Rousseau, Proust, Heidegger tot en met Lyotard. Waar zoveel culturele zwaargewichten in stelling kunnen worden gebracht, is de boodschap helder: het innerlijk, de ziel laat zich niet zomaar afschaffen of reduceren tot biologische of fysiologische processen.

De lezer moet daarvoor soms wel bestand zijn tegen filosofische vaktaal als 'de kruisstelling van subject en object in de intentionaliteit'. Maar wie zich daaroverheen kan zetten, maakt in 'De ontdekking van het innerlijk' kennis met een zeer veelzijdig christelijk filosoof en kan veel leren over de religieuze oorsprong van hoe we over onszelf hebben leren nadenken, al of niet tot ieders wetenschappelijke genoegen.

Bert Blans (red.), De ontdekking van het innerlijk. De actualiteit van Augustinus. Valkhof Pers, € 17,50

Op stap met de stadsgids
De Middelburgse PKN-predikant Johan Beijer heeft er in 'Stadswandeling. Een rondleiding door De stad van God van Augustinus' veel minder moeite mee om linken met het heden te leggen. Bijna elk van zijn tien hoofdstukken sluit hij wel af met een paragraaf over de actualiteit en een aantal discussiestellingen rond de vraag wat Augustinus de hedendaagse protestante lezer nog te zeggen heeft.

Dat blijkt veel te zijn, bijvoorbeeld rond thema's als de oorsprong van het kwaad en het belang van de vrije wil, de idee dat tegenspoed bedoeld kan zijn als leerschool in geduld en nederigheid, en de afkeer van verkwisting, maar ook afkeer van bijgeloof en aardse roem. Ook het feit dat Augustinus in zijn tijd te maken had met een sceptische intellectuele elite, schept een band.

Maar Beijer constateert ook heel nuchter dat er daarnaast gewoon enkele meningsverschillen zijn, bijvoorbeeld over seksualiteit en over de relatie tussen kerk en synagoge. Daarbij is het prettig dat hij Augustinus zelf veel aan het woord laat en de royale citaten vervolgens van eigen commentaar voorziet. Waar je dan als lezer in mee kunt gaan, of niet. De titel 'Stadswandeling' dekt deze opzet perfect. Je krijgt inderdaad een rondleiding van een vrijwillige gids die je trots en kritisch de oudste plekken van zijn stad laat zien. En die je er op die manier aanzet om daarna zelf aan de wandel te gaan in een tekst waarover al zo veel geleerden zich hebben gebogen. Dat is pas echt knap. Johan Beijer, Stadswandeling. Een rondleiding door 'De stad van God' van Augustinus. De Drvkkery / Schrijverspodium, € 13,50

Eerherstel voor de vader van de Inquisitie
'Met zachte hand. Augustinus over dwang in kerk een maatschappij' is vooral een fraai historisch document. Het geeft een complete vertaling van Augustinus' (open) brief uit 417 aan de Romeinse stadhouder van Hippo, met de vraag om in te grijpen in het slepende en steeds bloediger conflict tussen de katholieke kerk en de afgescheiden Donatisten. Het traktaat is berucht omdat het Augustinus de naam van 'vader van de Inquisitie' heeft bezorgd, met name door de zinsnede 'cogite intrare', 'dwing [ze] binnen te treden', desnoods met geweld. Dat ligt toch wat genuanceerder, stelt Paul van Geest, hoogleraar Augustijnse studies aan de VU en in Tilburg. In zijn toelichting op de brief betoogt hij hoe Augustinus, zeker in de context van zijn tijd, zich juist opmerkelijk lang tegen een gewelddadige oplossing van het conflict heeft verzet, omwille van de eenheid van de kerk. Evenmin moest hij iets hebben van de doodstraf voor ketters, anders dus dan acht eeuwen later zijn vermeende geesteskind, de Inquisitie. Die overigens maar 99 keer mensen tot de brandstapel zou hebben veroordeeld, meldt Van Geest in een zwak verantwoorde bijzin.

Van Geest mijdt de actualiteit; daarvoor staan volgens hem Augustinus' opvattingen te haaks op de moderne westerse gevoeligheden. Dat klopt. Met een weinig mystiek begrip als 'kindermishandeling' in je hoofd schokken de passages over goede huisvaders die, mits handelend uit liefde, niet mogen aarzelen hun kinderen te slaan. 'Met zachte hand' laat het geheel aan de lezer over lijnen te trekken naar het heden. Toch liggen die voor het oprapen, met name naar het huidige debat over kerk en staat. Moet de overheid extreem religieus gedrag verbieden, omdat dat voor iemands eigen bestwil is? Mag de staat partij kiezen tussen religieuze rivalen, tussen seculier en religieus? Of speelt dat pas als desperado's met zelfmoordwanen, zoals in Augustinus' tijd de 'circumcellionen', de wegen onveilig maken?

De vertaling van Vincent Hunink is tot slot een feest. Hij slaagt erin een stokoude tekst uit een dode taal om te toveren tot levend Nederlands. Wie een woord als 'beoorlogen' zo mooi weet te gebruiken, heeft terecht een prijs van het Letterfonds verdiend. Paul van Geest en Vincent Hunink, Met zachte hand. Augustinus over dwang in kerk en maatschappij. Damon, € 24,90

Augustijnse overvloed
De overvloed aan Augustinus-boeken is niet in de laatste plaats te danken aan het platform Augustijnse Beweging en het zeer productieve Augustijns Instituut in Eindhoven. Daar is een legertje van bijna twintig vertalers, theologen en neerlandici bezig Augustinus' complete oeuvre (meer dan vijf miljoen woorden) toegankelijk te maken voor het Nederlandse publiek. Veel daarvan is sinds 2004 uitgekomen bij uitgeverij Damon, goed voor al bijna dertig Augustinus-titels.

Daarnaast is er onder protestante uitgevers een gestage interesse voor Augustinus. Onlogisch is dat niet: hij maakt immers deel uit van de gezamenlijke christelijke kerkgeschiedenis, van ver voor de Reformatie. Was Luther trouwens aanvankelijk geen augustijner monnik? En greep Calvijn soms niet terug op Augustinus' ideeën over de Goddelijke genade?

Tot slot blijkt Augustinus via o.a. uitgeverij Ten Have zijn weg te vinden naar die groeiende groep van lezers met een brede belangstelling voor spiritualiteit uit oost en west. Zijn overtuiging dat je God alleen in een oneindig proces van zelfonderzoek in je eigen innerlijk kunt vinden, maakt hem ook aantrekkelijk voor wie zich thuis voelt bij het Boeddhisme of open staat voor mystieke ervaringen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden