'Kerkstrijd in tijd van oorlog: beetje raar was het wel'

In de Lutherse kerk van Den Haag vond op 11 augustus 1944 een bijzondere vergadering plaats. Gereformeerden uit alle windstreken waren bijeengekomen om de ernstige kerkelijke situatie te bespreken. Ook professor Klaas Schilder, die al enkele jaren ondergedoken zat, was aanwezig. Hij las de 'Acte van Vrijmaking of Wederkeer' voor. De breuk in de Gereformeerde kerken van Nederland werd hier een feit.

,,De sfeer in de kerk was bedrukt, verdrietig ook. Er heerste zeker geen hoera-stemming. Je nam immers afstand van een aantal broeders. Voor Schilder en Greijdanus markeerde het ook hun afscheid van de Theologische Hogeschool. Aan de andere kant was er ook dankbaarheid dat er zoveel mensen naar Den Haag waren gekomen, dat men in zijn bezwaren tegen de synode zo eensgezind was.'

,,Er waren honderden belangstellenden, ze stonden in de gangpaden omdat er niet genoeg zitplaatsen waren. Het waren er veel meer dan we hadden durven hopen. We hadden immers geen persoonlijke uitnodigingen gestuurd, er waren alleen aankondigingen geplaatst in enkele bladen die ondanks de oorlog nog verschenen, vooral provinciale kerkbladen. Gelukkig reden de treinen nog - een maand later werd de spoorwegstaking uitgeroepen.'

Oud-journalist Bertus van der Ros was als 30-jarige nauw betrokken bij de voorbereiding van de bijeenkomst in Den Haag, die als de 'Vrijmakingsvergadering' de geschiedenis in zou gaan. In de eerste oorlogsjaren werkte hij bij het christelijke dagblad De Zeeuw, dat in Goes werd uitgegeven door Oosterbaan en Le Cointre. Bij die uitgeverij werkte ook K.C. van Spronsen, redacteur van het gereformeerde weekblad De Reformatie.

Van der Ros: ,,Ik werd nogal eens ingeschakeld om briefjes van Van Spronsen bij prof. Schilder te brengen, die toen ondergedoken zat bij zijn dochter in Voorburg. Zelf ben ik ook ondergedoken om aan de arbeidsdienst te ontkomen en toen ze me vroegen of ik mee wilde doen aan een soort comité in verband met de kerkelijke kwestie, heb ik meteen ja gezegd.'.

Met drie andere jonge onderduikers kwam Van der Ros terecht in De Vlietenburch in Rijswijk, tegenwoordig een huis van het Leger des Heils. In deze kapitale villa woonde H. J. Kouwenhoven, directeur van de Bank voor handel en scheepvaart, vader van 15 kinderen én gereformeerd. In een kamertje van kasten hielden de vier onderduikers zich bezig met het distribueren van brochures en andere administratieve werkzaamheden. De kerkstrijd naderde zijn climax.

,,Ik denk dat Kouwenhoven veel van dat werk financierde, al is dat natuurlijk maar een vermoeden. Wat ik wel zeker weet is dat hij ook een boerderij had in Rijswijk en dat er elke ochtend twee bussen melk werden bezorgd. Eén voor het eigen gezin en één die werd uitgedeeld aan zieken en armen en anderen die het nodig hadden.'

,,Overal in het land waren mensen bezig met bezwaarschriften tegen kerkenraden en protesten tegen de synode. Er was enorme belangstelling voor pamfletten en brochures. Op een dag werd ik naar Kampen gestuurd, om bij professor Greijdanus een brochure die hij had geschreven op te halen. Ik had een Ausweis, en liep dus het minste gevaar gepakt te worden. Voor ik terugging vanaf de Vloeddijk 108, zei Greijdanus -het was zo'n zachtmoedige, godvruchtige man: 'Broeder Van der Ros, we zullen eerst bidden dat u veilig overkomt en dat de Here die arbeid zegent'. Dat heeft me zeer ontroerd.'

De strijd ging over synode-uitspraken over de wedergeboorte. Mag je ervan uitgaan dat een pasgeboren gereformeerde baby al wedergeboren is? 'Ja', zei de synode. Dat is onbijbels, zeiden Schilder, Greijdanus en hun volgelingen. De synode had een uitspraak hierover uit 1905, die destijds het karakter van een compromis had, tot een belijdenis-uitspraak verheven. En ze eiste nu van kerkenraadsleden, kandidaat-predikanten en doopouders dat ze die uitspraak onderschreven.

Veel bezwaarden waren het ook oneens met de manier waarop de synode-beslissing tot stand was gekomen. Zij vonden dat de synode-in-oorlogstijd (die niet, zoals gebruikelijk is, democratisch was gekozen, maar die een voortzetting was van een synode die haar zittingstermijn er al had opzitten) geen recht had om zulke verstrekkende besluiten te nemen.

,,Ten huize van Kouwenhoven vonden verschillende vergaderingen plaats met predikanten en daar is ook de manifestatie van 11 augustus voorbereid. Daar waren wij verder niet bij; wij deden alleen het uitvoerende werk. Professor Greijdanus hield de hoofdtoespraak, er is gezongen - psalm 42, herinner ik me, en psalm 68: 'Maar 't vrome volk in u verheugd'. Ook dr. M. B. van 't Veer heeft nog gesproken - een week later overleed hij aan tyfus. Schilder heeft de Acte van vrijmaking voorgelezen die hij had opgesteld. Er is ook nog over gediscussieerd, de tekst werd hier en daar aangepast. Later is hij gedrukt en door ons verspreid. Er was veel vraag naar. Veel kerkenraadsleden hebben die acte gebruikt om zich vrij te maken.'

,,Het gekke was, dat je na die vergadering, die om een uur of elf begon en zo'n beetje de hele dag duurde, niet wist wat er verder zou gebeuren. Iedereen ging snel uiteen, om weer bijtijds thuis te zijn. Het was voor veel mannen ook gevaarlijk om op straat te gaan napraten. Je kon zo worden opgepakt. Er waren er nogal wat die ondergedoken zaten. De communicatie was gebrekkig en het werd nog slechter toen door de treinstaking er weinig post meer bezorgd werd.'

,,Natuurlijk waren er ook toen al gereformeerden die vonden dat je in zo'n trieste tijd van oorlog, met concentratiekampen en mensen die weggevoerd werden, je niet met zoiets als een kerkstrijd moest bezighouden. Maar het ging om de kerk. De standvastigheid van een aantal mensen, dat wat de synode deed nu eenmaal niet kón en niet mócht, heeft altijd grote indruk op mij gemaakt.'

,,Pas na de oorlog bleek hoeveel gereformeerden zich vrijgemaakt hadden (60 000, ongeveer 10 procent van het totaal). Van ons gezin - ik ben de jongste van twaalf kinderen - bleek ik de enige. Dat heeft mij wel teleurgesteld. Al denk ik dat mijn moeder zich ook zou hebben vrijgemaakt als ze op dat moment zelfstandig gewoond had - maar ze woonde bij mijn zuster. Ze heeft enorm met haar kerkenraad in de clinch gelegen.'

,,De vrijmaking heeft in de familie wel verwijdering gegeven, maar het contact bleef. De discussies waren wel zo scherp dat mijn moeder niet wilde dat mijn broer Wim en ik op haar verjaardag naast elkaar zaten. Dat ging over de besluiten van de synode, over de kerk en over de ARP. Ik ben wel eens huilend thuisgekomen na zo'n verjaardag.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden