Kerksluiting geeft kracht

Sinds kort bezit de protestantse gemeente in Enschede nog maar één kerkgebouw. Vier andere deden de gelovigen dicht. Die drastische maatregel zorgt voor nieuw elan. Deel 1 van een serie over de toekomst van de Protestantse Kerk.

Wacht even, zegt Fred van Dijk. Hij wil wat laten zien. Uit zijn broekzak diept hij een smartphone op. "Het nieuwste van het nieuwste", zegt Van Dijk. Hij tikt op het toestel en overal in de kerkzaal floept ledverlichting aan. Afwisselend baadt de ruimte in groen en geel licht. Van Dijk veegt kort over het scherm. Een nieuwe kleur. Langzaam hult de zaal zich in zacht oranje tinten.

Predikant Jaco Zuurmond komt erbij staan. "Prachtig toch? Stel je eens voor hoe een Taizéviering eruit gaat zien", zegt hij.

De mannen lopen met nog zeven andere kerkleden door hun ingrijpend verbouwde kerk in Enschede. Fred van Dijk (55) is voorzitter van de bouwcommissie. Sinds deze maand is dit gebouw de enige kerk waarover de Protestantse Gemeente in de Twentse stad nog beschikt. De vier andere gebouwen gingen dicht, vijf gemeenschappen zijn samengevoegd tot één.

Natuurlijk, ze hadden ervoor kunnen kiezen om nog twee of drie kerken open te houden. Dat gebeurt op zoveel plaatsen in Nederland. Heel bewust is in Enschede besloten om van dit pad af te wijken, vertellen de mannen en vrouwen. Richard Vissinga (64), een andere predikant: "Anders blíjf je in een proces van kerksluiting. Dan verdeel je de pijn over vele jaren, blijf je in een sfeer van: wie doet als laatste het licht uit. Dat is voor niemand motiverend."

Collega Zuurmond (53): "Wij hebben niet willen bouwen om het verleden te rekken. Maar wij hebben willen bouwen voor een toekomst waarvan we weten dat deze totaal anders zal zijn dan het verleden."

Kerksluiting leidt vaak tot tranen. Zo niet in Enschede. Juist door deze drastische aanpak is er iets veranderd in de manier waarop de gelovigen in Enschede naar de toekomst kijken: ze zijn een stuk optimistischer geworden. Het thema van krimp en achteruitgang - ook in Enschede jarenlang hét kerkelijke gespreksonderwerp - is op de achtergrond geraakt.

"Een kerksluiting zal er voorlopig niet meer zijn. Want minder kerken dan dit kan niet", zegt predikant Zuurmond. Niet dat er geen krimp meer zal zijn, denkt de Enschedese gemeente. Momenteel zijn er in de Twentse stad nog ruim tweeduizend betalende leden, dat zijn er over vier jaar nog een kleine zeventienhonderd. Maar de komende twintig jaar vormt deze ontwikkeling geen bedreiging meer.

Professionele keuken

Niets bleef hetzelfde. Zelfs de naam van de kerk veranderde, van Vredeskerk in Ontmoetingskerk. Het groepje mannen en vrouwen loopt door naar een nieuwe aanbouw, met veel glas, daglicht en bruinhouten pilaren. Er is ook een grote professionele keuken. Diaconaal predikant Ellen Sonneveld (54) gaat glimmend voorop. "Voorheen kon er alleen koffie worden gezet, nu kunnen we maaltijden bereiden voor grote groepen, bijvoorbeeld voor mensen uit deze buurt", zegt ze.

Een rondgang door de kerkruimte maakt duidelijk hoe de protestantse toekomst in Enschede vorm krijgt. Waar tot voor kort stevige banken stonden met uitzicht op kansel, avondmaalstafel en doopvont, staan nu lichtgewicht stoelen. Die kunnen weg voor bijvoorbeeld een meditatiebijeenkomst.

Het schemerduister van de oude kerk is veranderd in een witgepleisterde open ruimte. Zuurmond: "Het is een ruimte die niet langer overduidelijk vooral gericht is op de christelijke rituelen, maar een ruimte meer gericht op algemeen mystieke beleving."

De betrokkenen willen niet alleen een hallelujaverhaal in de krant, benadrukken ze. Zo was de nieuwbouw allesbehalve een-twee-drie geregeld. Jaren geleden werd de krimp nijpend. De vraag was: laten we de kerken één voor één uitsterven of nemen we de bittere pil ineens?

Zes jaar geleden werd besloten om vrijwel alle kerken te sluiten. Pas vorig jaar begon de verbouwing, na talloze uren gepraat en overleg. Vooraf waren er veel twijfels bij gemeenteleden over de hoge bouwkosten, zo'n anderhalf miljoen euro."Waarom moest het zoveel geld kosten? Waarom moesten alle vertrouwde kerken dicht?" zegt Van Dijk van de bouwcommissie. Een aantal kerkgangers vertrok teleurgesteld uit de kerk.

Toch werd de ingeslagen koers volgehouden. Wie de pijn eerlijk verdeelt en de krachten bundelt, krijgt ruimte om opnieuw te beginnen, zo was een drijvende gedachte. "Mensen hebben soms drie keer een sluiting of samenvoeging meegemaakt. Op een gegeven moment word je daar zo moe van", zegt penningmeester Harry Vergunst. De anderen knikken. Fred van Dijk: "Het enige waarover het op vergaderingen de laatste jaren nog ging, was krimp en verlies. Nu hebben we het opeens weer over de inhoud. Vijf gemeenschappen zijn samengevoegd. Nu stellen we elkaar weer de vraag: waar geloven we eigenlijk in?"

Opeens neemt iemand anders het woord. Het is kerkeraadslid Ale Holsbrink (56). Hij vertelt dat hij 'al aardig onderweg was richting de uitgang'.

"Ik kreeg geen inspiratie meer, had er eerlijk gezegd nog maar weinig aardigheid in", zegt Holsbrink. "Ik dacht ook: moet een verbouwing echt zoveel geld kosten?" Toch zit hij er deze avond bij met een blij gezicht. De reden? Holsbrink ziet verandering. "De kerk is afgestoft. Er is eindelijk weer ruimte om na te denken over de toekomst. We zijn begonnen met iets nieuws, in plaats van het oude almaar af te sluiten."

Toekomst is begonnen

Niet langer heeft de Protestantse Kerk in Nederland een kerk in elk dorp en elke plaats, zei kerkleider Arjan Plaisier onlangs in Trouw. In een korte serie onderzoekt deze krant plaatsen waar de toekomst van de protestantse traditie al begonnen is. Kerkleden moeten volgens Plaisier nadenken over een heel nieuwe toekomst. Zo wil hij af van de vergadercultuur en kerkdiensten die ogen als een 'Chinees schouwspel'. Hij kreeg in deze krant bijval van jonge predikanten. In november spreekt de generale synode, de landelijke vergadering met afvaardigingen uit de plaatselijke kerken, over de toekomst van de Protestantse Kerk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden