Kerkleiding / 'Bureaucratie Sow is verstikkend voor vrijwilligers'

Hij wil het graag gezegd hebben, want zijn geestverwanten 'zwijgen continu', aldus A. Hoogerwerf. De leiding van de Sow-kerken verrechtst; haar landelijke bureaucratie drukt vrijwilligers dood. Gefrustreerd en gedemotiveerd worden ze ervan, de modern denkende gelovigen. De inspiratie is zoek.

door Lodewijk Dros

Andries Hoogerwerf, meelevend Sow-kerklid in Enschede, stoort zich al lang aan de landelijke kerkleiding. Neem de huwelijksdienst van prins Maurits en Marilène van den Broek, die de huidige hervormde voorzitter 'ontluisterend' noemde. Of het gegeven dat die voorzitter -een Gereformeerde bonder- een andere bonder opvolgde: 'onaanvaardbare machtsuitoefening'. Of de pretentie waarmee de Sow-top zich tegen de nieuwe euthanasiewet uitsprak: 'namens de breedte der kerken'.

,,In 1985 verklaarde de gereformeerde synode nog dat euthanasie verantwoord kan zijn. Voor je als kerk iets afwijst, moet je je wel van voldoende interne steun verzekeren. Die was er niet -ruim honderd predikanten keerden zich ertegen-, en men heeft niet eens de deskundigheid van bijvoorbeeld artsen gebruikt.'' Over zulke uitspraken, betoogt de emeritus hoogleraar politicologie en bestuurskunde, haalt men de schouders op en gaat zijn eigen gang. ,,Ongeveer zoals dat in de rooms-katholieke kerk gebeurt.''

Of neem het Landelijk Dienstencentrum in Utrecht, 'een zwaar bureaucratisch apparaat'. ,,Vroeger hadden studentenpastores inspraak, nu weten ze niet meer wat de manager van het bureau over hen bedisselt. Vrijwilligers raken ontmoedigd. Voorheen gaven zestien vrijwilligers, betrokken bij de zending, voorlichting. Nu zitten er bij het LDC twee professionals. Zo gaat onmisbare kennis verloren.''

Hoogerwerf signaleert sluimerende conflicten onder de Sow-paraplu. Terwijl de hervormde kerk orthodoxer wordt -'vrijzinnigen schuiven eerder de kerkbank uit dan bonders'-, schuiven gereformeerden naar links, 'kijk maar naar de aanhang van Kuitert en Den Heyer'. De landelijke kerk verrechtst en wordt steeds hiërarchischer. 'Hervormder', meent hij. Gereformeerden zijn democratischer. ,,Dat móet verzet opleveren, en dat doet het ook. 'Wij zijn goed om mee te betalen, niet om mee te beslissen', hoor ik al.''

Waarom horen we zo weinig van het linkse ongenoegen?

,,Ongenoegen is zwak uitgedrukt. Maar ze zijn nauwelijks georganiseerd. Rechts is veel actiever. Ze hadden hun mond open moeten doen, toen vorig jaar het rapport 'Jezus Christus, Heer en Verlosser' ter sprake kwam'', zegt Hoogerwerf. De gezamenlijke synode ontving dat rapport met groot, vrijwel onverdeeld enthousiasme, tot ergenis van Andries Hoogerwerf. ,,Het getuigt van een oude dogmatische visie en over de sociale dimensie van het evangelie vind je er niets.''

Dat is een ernstige tekortkoming, vindt Hoogerwerf, die voor zijn boek 'Christelijke denkers in de politiek' met instemming onder meer Barth, Brunner en Bonhoeffer bestudeerde. ,,De ethiek van de top is conservatief, tot het persoonlijke leven versmald. Abortus, euthanasie. De brede sociale ethiek, met aandacht voor macht, eigendom, vrijheid, daar hoor je niets over. Waarom spreekt de kerk zich niet uit over rechtvaardigheid, tegen de afbraak van de verzorgingsstaat? In de dagen van Berkhof sprak de kerk wel, en toen was ze ook verdeeld.''

Hoe kan een zeer rechtzinnige broeder nu een vrijzinnige zuster inspireren?

,,Terug naar de essentie, naar wat hen verbindt. Naar de profeten, Bonhoeffer, Sölle of naar Calvijn die de overheid opriep om armen en zwakken te beschermen tegen rijken en machtigen.''

En dan gaat het bij de uitwerking fout.

,,Daarom moeten kerken erg zuinig zijn met het doen van uitspraken. Plaatselijk kan er meer. In Enschede organiseren kerken maaltijden met asielzoekers, een inloophuis. Ik heb een gespreksgroep geleid met mensen van VVD tot GroenLinks. Dat ging prima. Maar die hoefden ook geen overeenstemming te bereiken.''

Is 'boeren, consumenten en dieren' geen aardig onderwerp voor een kerkelijke uitspraak?

,,Het aandeel landbouwers in de kerken maakt een breed gedragen, inspirerende uitspraak moeilijk. Laat een werkgroep met landbouwers en andere deskundige kerkleden zich erover buigen, zonder dat de synode er direct op aanspreekbaar is.''

Dat is 'schone handen-politiek'.

,,Je moet soms praktisch opereren. Zo is de kerk minder kwetsbaar.''

Als het aan Hoogerwerf ligt, dan verlaat de kerk de huidige, orthodoxe route, wég van hiërarchie, oude dogmatiek en privé-ethiek. En in plaats van de LDC-moloch in het voormalige lazaret komt een 'apparaatje' te Utrecht, klein en dienstbaar.

Gebeurt dat niet, dan liggen de doemscenario's al klaar. Het eerste ligt voor het grijpen -de huidige koers levert een sektarische, starre, leeglopende kerk op.

Gaat 'alles wat zich niet tot de rechtervleugel rekent' zich verzetten, dan treedt scenario twee in werking: kerkstrijd. ,,Een breuk is dan niet ondenkbaar.''

Het kan ook anders, met landelijke bestuurders die ,,inspirerend zijn, geen rem op ontwikkelingen. Ze moeten de veelvormigheid van het christelijk denken erkennen en respecteren, en uiterst verdraagzaam zijn.'' De huidige roergangers voldoen niet. ,,Bij hun selectie wordt niet op elan gelet. Je hebt met driedelig pak en sigaar meer kans op een plek in de synode, dan met coltrui en baard.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden