Kerkje stichten heeft voordelen

Typisch voor de protestantse polder: Er waren drie kerken – gereformeerd, hervormd en luthers –, toen één Protestantse Kerk in Nederland. Nu zijn er alweer drie. De PKN, de kleine Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland en de forse 'hersteld hervormden'. Waarom zou je zelf géén kerk beginnen?

Ontkerkelijking? Fusie? Rien Ipenburg merkt er weinig van. Hij werkt aan de opvolger van 'Wegwijs in religieus en levensbeschouwelijk Nederland' uit 2000. Daar stonden 700 zelfstandige religieuze groeperingen in, waarvan 450 christelijke. Ipenburg schat dat er in de volgende editie tweeduizend staan, met bijna de helft christelijke groepen. Hij heeft veel tot dusver onbekende groepen opgespoord. ,,Migranten nemen allemaal hun eigen geloofje mee. Ghanezen alleen al hebben zestig zelfstandige kerkjes, en dan zijn er nog de groepjes van illegalen.”

Een religieuze vorm van hollanditis? Nee, eerder een uiting van protestantisme, analyseert de Vlaamse rk kerkjurist Rik Torfs. Het is, waarschuwt hij, moeilijker om onder één dak samen te blijven, dan opnieuw te beginnen. Protestanten hebben de neiging, aldus de canonist, om gemakkelijk van gemeente te wisselen. ,,In overwegend protestantse landen hebben zelfs katholieken die neiging, zoals de crossover-parochianen in de VS.”

De kerk uitstappen, naar een ander genootschap, dat doen katholieken niet gauw. ,,Ze voeren liever levenslang oppositie, kijk maar naar Acht Mei.” Want 'in theorie' is een katholiek die zijn kerk verlaat 'een schismaticus en dus een crimineel'.

In Ipenburgs nieuwe overzicht staan de PKN, de Hersteld Nederlandse Hervormde Kerk (als die naam het haalt) en de VGKN. In de 19de eeuw woedde er onder Afgescheidenen 'strijd en twist, nagenoeg van allen tégen allen óver alles'. Kenners verwachten nu vergelijkbare fricties. Schieten ze een beetje op, dan kunnen ook die afsplitsingen in de nieuwe, dubbeldikke 'Wegwijs'.

Waarbij Torfs aantekent dat Nederland, anders dan België, het ontstaan van kerken 'stimuleert'. Afficheert een kerk zichzelf als rechtspersoon, dan aanvaardt de Nederlandse overheid dat vrij makkelijk. Je hebt, zegt Torfs, eigenlijk alleen maar een enigszins samenhangend geloofsgoed nodig én een structuur, een organisatie.

Dat beaamt Ipenburg. ,,Dominee is geen beschermd beroep en iedereen kan zich hier kerk noemen.”

Maar waarom zou je? Volgens Ipenburg voelen gemeenschapjes die uit de VS zijn overgewaaid, er weinig voor.

,,Een kerk, dat is voor die clubs uit de tijd, verstard.”

Leen van Drimmelen, protestants kerkjurist, krijgt 'regelmatig' vragen over hoe je kerk kunt worden. Vooral van migranten. ,,Ik zeg dan: als je kerk wilt zijn, hoef je niets te doen. Maar wil je een bankrekening openen, dan zul je een kerkorde moeten schrijven, die aan de notaris voorleggen en hem om een verklaring vragen dat je kerk bent. Dat is alles.”

Migrantenkerken beginnen soms als stichting, en wenden zich dan tot kerkjurist Van Drimmelen. ,,Ik vraag ze dan: wat geloof je eigenlijk? Een stichting kent een bestuur dat alles mag besluiten, en geen leden. Pinksterkerken zijn juist heel democratisch en hebben leden. Dan past de stichtingsvorm niet.”

Een kerk, doceert Van Drimmelen, heeft een ledenregistratie, houdt er gemeenschappelijke godsdienstige overtuigingen op na en praktiseert die. En de vorm heeft flinke voordelen, weet hij. Al is het, zegt Torfs, niet zo gunstig als in België, waar de staat ,,bedienaren en gebouwen van 'erkende erediensten' steunt”.

In Nederland biedt de overheid aan kerken vaak vrijstelling van de onroerendezaakbelasting – en dat scheelt veel geld. Inschrijving bij de kamer van koophandel: niet nodig. Scheelt geld. Bovendien hoeft een kerk geen winstbelasting te betalen. Kan veel schelen. En giften aan een kerkgenootschapzijn aftrekbaar bij de belasting.

Dat is zó aantrekkelijk dat sommigen opzichtig proberen een graantje mee te pikken. Mede daarom, , zegt Ipenburg, procedeert Scientology om erkenning als kerkgenootschap te krijgen. De verklaring past bij het bon mot van de stichter van Scientology, L. Ron Hubbard, toen nog een gemankeerd sciencefictionschrijver: 'Wie rijk wil worden, moet een kerk stichten'.

Van Drimmelen: ,,Scientology huurde me ooit in om te bewijzen dat ze kerk waren. Ik heb het geprobeerd, maar zag in Scientology geen religie – dat is een vereiste –, wel een op winst gericht bedrijf. Toen ik dat zei, werden ze boos, noemden me een fascist. De overheid heeft ze nooit erkend.”

De Kerk van Satan, mét bisschop, schreef zich in in het toenmalige register van kerkgenootschappen. Daar trapte de belastinginspecteur niet in. De politie deed in 1984 een inval in de Walburgia-abdij – het praktiseren van de gemeenschappelijke overtuiging bleek het drijven van een bordeel. De Kerk van Satan bestaat trouwens nog altijd, 'ondergronds' en niet erkend.

Inzet van veel kerksplitsing en -vorming is verschil van mening over de leer: niet zuiver, te strak. Over dogmatische, 'geestelijke' geschillen mogen de kerken graag schrijven. Niet over het sociaal-psychologische voordeel van kerkstichting.

Elke geloofsgemeenschap heeft zo z'n leidinggevenden. Lukt het niet om tot dat eregezelschap door te dringen, dan kun je zelf iets beginnen. Scheuren mag ook. Want twee kerken hebben dubbel zoveel hotemetoten als één. Een genootschap vormen biedt óók voordelen. Dat heeft overkoepelende besturen en organen, met elk eigen topmensen die nóg belangrijker zijn.

Deze benadering bedacht socioloog Durk Hak in 1992, om het grote aantal kerkscheuringen op Urk te verklaren: zucht naar status. Helemaal doortimmerd was zijn theorie niet, charmant wel. En ze strookt aardig met de bevindingen van Ipenburg. ,,Neem de afsplitsingen onder apostolischen. Die ontstonden door ruzies die erop neerkwamen dat deze of gene niet als De Apostel werd aanvaard.” In het ontstaan van het woud aan 'vrije en oudgereformeerde genootschapjes' ging het niet anders. Ze bevochten elkaar over de leer, maar het draaide om ,,oefenaren en 'vrije predikanten' die niet geaccepteerd werden, of tegen een gebod hadden gezondigd. Dan begonnen ze voor zichzelf.”

Er zitten, naast het financieel voordeel, nog andere aantrekkelijke kanten aan het stichten van een kerk, zegt Van Drimmelen. ,,Je organisatie hoeft niet te voldoen aan wettelijke regels die buiten het godsdienstige domein wél gelden.”

Vergelijk de kritiek die de SGP te verduren heeft op het weren van vrouwen als leden, met die op kerken die de SGP-achterban vormen, dan valt één ding op: een politieke partij krijgt de wind van voren, de kerk blijft aardig in de luwte. Ook de rk kerk kan zonder veel maatschappelijke weerstand de vrouw uit het priesterambt blijven weren. Van Drimmelen: ,,Binnen een kerk hoef je vrouwen geen stemrecht te geven, of posities. Je kunt heel autoritair zijn en niemand die er wat van mag zeggen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden