’Kerken maken zichzelf overbodig’

null Beeld

De Nederlandse kerken verliezen zichzelf in een poging de seculiere maatschappij en de politiek de behagen, zegt de Baarnse godsdienstsocioloog Gerard Dekker. Als ze daarmee doorgaan, hebben ze geen toekomst. De oplossing? „Kijk naar het Leger des Heils.”

Emiel Hakkenes

De titel van zijn nieuwe boek heeft een vraagteken. Maar eigenlijk, zegt emeritus hoogleraar godsdienstsociologie Gerard Dekker, is het helemaal geen vraag meer: „Heeft de kerk zichzelf overleefd? In haar huidige vorm: ja. De kerk heeft heel nuttige functies gehad: kunst en wetenschap konden tot bloei komen dankzij de kerk, ze heeft mensen een moraal verschaft, deed aan armoedebestrijding en geestelijke bijstand. Maar tegenwoordig is ze op al die terreinen overbodig geworden.”

’Het is ernst’, schrijft u, en u roept de kerk op tot ’ingrijpende verandering’. Is het echt zo erg gesteld?

„Ja. De kerk verkeert in een crisis. Misschien moeten we zelfs stellen dat de hele christelijke godsdienst zwak geworden is. Ik ben niet de eerste die dat zegt. De gereformeerde filosoof Van Peursen zei het in de jaren zeventig, en nog eerder stelde de katholieke priester Adolfs heel duidelijk dat de kerk zoals die toen bestond en functioneerde geen toekomst heeft. En ik wil niet hoog van de toren blazen, maar mijn collega’s en ik hebben als sociaal wetenschappers gewezen op de veranderingen in de samenleving en de kerk gezegd: het moet anders, want op deze manier kun je niet blijven bestaan.”

Als u het nodig vond een veertig jaar oude boodschap te herhalen, is daar al die jaren blijkbaar niets mee gedaan.

„Gewone kerkgangers luisteren best. Die hebben mij en mijn collega’s voor spreekbeurten uitgenodigd, om uitleg gevraagd. Maar kerkbestuurders hebben weinig gedaan. Dat komt omdat het christendom in Nederland zo verkerkelijkt is. Het gevolg is dat bestuurders vooral bezig zijn met handhaving van de kerk als instituut. En iemand als Bas Plaisier, de voormalige scriba van de Protestantse Kerk in Nederland, wuifde prognoses over krimp van de kerk weg door te zeggen dat wij sociologen niet rekenen met de geest. Daarover heb ik met hem in de clinch gelegen. Ik vroeg hem: werkt die geest soms alleen door theologen en niet door sociologen?”

U ziet geen toekomst voor de kerk in haar huidige vorm. Wat is er mis?

„De kerk heeft zich vervreemd van haar kerntaak. Ze heeft een boodschap voor de wereld, het woord van Christus. Maar wat zie je gebeuren? De kerk is druk met allerlei activiteiten van maatschappelijk nut. Telkens wil ze bewijzen hoe goed ze is. Dan komt er weer een onderzoek naar het maatschappelijk rendement van de kerk en hoeveel geld ze de overheid bespaart. Maar je moet maatschappelijk werk niet met een christelijk sausje overgieten, dat is een heilloze weg. De kerk heeft een hogere pretentie. Daar wil ik graag aan herinneren.”

Waar komt die nadruk op maatschappelijke activiteiten vandaan?

„Bij de moderne mens hoef je niet aan te komen met een ’woord voor het leven’. Die laat zich dat niet gezeggen. Bovendien levert dat maatschappelijk werk waardering op. Als je mensen vraagt waarom de kerk belangrijk is, beginnen ze over de hulp die de kerk biedt, en over de bijstand op belangrijke momenten in het leven. Het is verleidelijk om daar als kerk aan tegemoet te komen, want zo kom je in goed aanzien te staan.

Het toppunt vond ik wel een interview in Trouw met ds. Gerrit de Fijter, de oud-synodevoorzitter van de Protestantse Kerk. Hij pleitte toen voor ’ChurchWheels’, een kerkelijk programma van autodelen, naar het voorbeeld van GreenWheels. Toen ik dat las, heb ik mij de ogen uitgewreven, want De Fijter zei er hardop bij: ’Daar kan de minister van milieu ons best subsidie voor geven’. Aha, dacht ik, dáár gaat het dus om: de kerk probeert met maatschappelijke activiteiten de samenleving en de politiek te behagen in de hoop uiteindelijk subsidie te krijgen. Maar dat kan toch niet het doel zijn? De kerk moet zich niet door de samenleving laten dicteren. Vanuit het evangelie gezien deugt de samenleving niet, en de kerk moet de vrijheid nemen daar wat van te zeggen.”

Doet ze dat dan niet? De kerken hebben een petitie opgesteld tegen een strengere asielwet, en de Duits bisschop Margot Küssmann predikt vrede.

„Het kerkelijk instituut is niet geëigend een bijdrage te leveren aan maatschappelijke veranderingen. Het is de christelijke burger die de betekenis van de christelijke godsdienst in en voor de samenleving vorm kan geven. Het voorbeeld van Küssmann gaat uit van het ideaal dat de woorden van een bisschop buiten de kerk gehoor vinden. Zeker in Nederland is dat niet meer het geval. Bovendien, waarom is een oproep tot vrede meer waard als die van de kerk komt?

Volgens mij doet de Nederlandse kerk al lang geen controversiële uitspraken meer. De kernwapendiscussie was wel het laatste. Over embryoselectie heb ik de kerk niet gehoord. Daar heeft de ChristenUnie de kastanjes uit het vuur gesleept. Over seksualiteit zegt de protestantse synode: ’we zijn te verdeeld om er een standpunt over in te nemen’.

Die verdeeldheid is niet het enige probleem. Individuele christenen zijn onzeker geworden over het geloof, ze weten niet wat ze moeten zeggen. Ja, de leiding van de Protestantse Kerk zegt in antwoord op de ’atheïstische dominee’ Klaas Hendrikse weliswaar ’God bestaat, punt uit’, maar volgens mij bewijst dat vooral dat ze niet weet wat er écht leeft onder de mensen in de kerk.”

Er is volgens u te weinig aandacht voor het Woord. Maar de Protestantse Kerk besteedt veel geld en tijd aan missionair werk.

„Dat is waar. Maar in interviews met degenen die dat werk uitvoeren, lees ik vooral veel over cijfers. Dat het missionaire werk een succes is als het lukt om het ledenverlies van de kerk af te remmen. Ik zie daarin een reflex: in de overlevingsstrijd is de aanval de beste verdediging. Ik twijfel niet aan alle goede intenties, maar het lijkt wel alsof er geen inhoudelijke motieven zijn om te evangeliseren. Wat betekent het Woord precies voor het leven van mensen, voor de samenleving? Ik lees het nergens.”

Wat moet er veranderen, wil de kerk wél toekomst hebben?

„Ik denk dat de kerken een voorbeeld kunnen nemen aan het Leger des Heils. Dat is zowel een kerk als een hulporganisatie, maar die taken zijn volkomen van elkaar gescheiden. Waarom zou de Protestantse Kerk niet de moed opbrengen een of meer stichtingen op te richten, waarin ze mensen en geld onderbrengt en samenwerkt met andere mensen van goede wil? Tegelijkertijd moet zij dan haar kernactiviteit – het verkondigen van het evangelie – blijven verrichten, in vormen die passen in het huidige culturele klimaat. Dan denk ik aan een netwerk van relatief kleine, flexibele gemeenschappen. Zo kan de ontmoeting met God en zijn Woord volledig tot haar recht komen.”

Klinkt mooi. Maar als je dat hoog gewaardeerde maatschappelijk werk geen ’kerk’ meer noemt, gooi je dan niet het kind met het badwater weg?

„Het badwater is te vuil geworden om het kind nog ten goede te komen. Dan kun je het kind er maar beter gauw uithalen.”

Kerken zijn graag maatschappelijk relevant, zoals hier bij een Kledingbank in Amstelveen. (FOTO WERRY CRONE, TROUW) Beeld
Kerken zijn graag maatschappelijk relevant, zoals hier bij een Kledingbank in Amstelveen. (FOTO WERRY CRONE, TROUW)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden