column

Kerken krimpen, maar religiositeit is volop aanwezig

Beeld Maartje Geels

Alsof je respondenten in een onderzoek naar hun politieke voorkeuren de mogelijkheid geeft om een vinkje te zetten bij allang begraven partijnamen als ARP, PPR, CHU of LPF. Wellicht legt de uitkomst van een dergelijk onderzoek wat nostalgische politieke gevoelens bloot. Maar of je nou verder veel aan zo'n enquète hebt?

Toch doet het Centraal Bureau voor de Statistiek iets vergelijkbaars in zijn onderzoeken naar religieuze voorkeuren in Nederland. Wie invult te behoren tot een kerkelijke gezindte, wordt gevraagd aan te geven welke gezindte dat dan wezen mag. Waarbij de keuzemogelijkheden zijn: rooms-katholiek, Nederlands hervormd, gereformeerd, Protestantse Kerk in Nederland, islam, joods, hindoe, boeddhist en anders.

Wat de protestants-christelijke opties betreft is dat een wonderlijk rijtje. De Nederlandse Hervormde Kerk fuseerde in 2004 met de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland. De Nederlandse Hervormde Kerk bestaat dus niet meer, de Gereformeerde Kerken in Nederland evenmin. 

Migrantenchristenen

Respondenten die tot de PKN behoren, worden door het CBS voor een rare keuze gesteld: waar moeten ze hun vinkje zetten? Bij het formeel juiste antwoord, of bij een van die twee niet meer bestaande opties? Het CBS verantwoordt zich voor die verwarrende opties met de opmerking dat omdat 'de meeste leden van de oorspronkelijke protestantse gezindten zich niet met de PKN identificeren, naast de PKN ook de Nederlands hervormden en gereformeerden als aparte categorieën gehandhaafd zijn'.

Met die gereformeerde categorie worden ook nog eens in één moeite alle gereformeerden van Nederland op één grote hoop gegooid, terwijl er toch echt forse verschillen bestaan tussen - ik noem er maar een paar - gereformeerde PKN'ers, Gereformeerde Gemeente-gangers, Nederlands Gereformeerden en Gereformeerd Vrijgemaakten. En waar in dit onderzoek moet de migrantenchristen eigenlijk zijn vinkje zetten?

Gedateerde aanpak

Maar er is meer aan de hand met religieonderzoek door het CBS. Het statistiekbureau - zo blijkt ook uit andere onderzoeken dan het bovenstaande - legt een nauw verband tussen kerkelijkheid en godsdienstigheid. Geheel onlogisch is dat natuurlijk niet: wie zichzelf tot de een of andere kerkelijke gezindte rekent, mag als godsdienstig worden beschouwd. Maar het is een gedateerde aanpak. Want het is niet zo dat wie zichzelf als godsdienstig beschouwt, dan dus ook wel bij de een of andere kerkelijke gezindte zal horen.

Er zijn juist volop aanwijzingen dat het religieuze leven van veel Nederlanders zich in toenemende mate ook buiten de kerk afspeelt. Waar kerklidmaatschap en godsdienstigheid lange tijd vertrouwd hand in hand gingen, is het verband tussen die twee steeds minder vanzelfsprekend geworden. De lossere banden tussen burgers en instituten zijn ook in het godsdienstige veld zeer waarneembaar.

In plaats van helder omlijnde groepen worden geloofsgemeenschappen vloeibaarder. Kerken worden gemeenschappen en plekken waar mensen zich in hun zoektocht naar religieuze en spirituele zingeving voor kortere of langere tijd aan binden. Een gelovige gaat dan niet meer naar één kerk of andersoortige zingevingsplek, maar put uit een netwerk van plekken van zingeving, waar de kerk dan wellicht ook deel van uit maakt. De manier waarop gelovigen - of beter: religieuzen - vorm en uiting geven aan hun overtuiging of hun zoektocht naar die overtuiging, wordt diverser en individueler.

De vertrouwde religieuze instituten krimpen verder (maar hebben alles bij elkaar opgeteld overigens nog steeds een behoorlijke omvang; door die al jaren terugkerende berichten over kerkelijke krimp zou je haast gaan denken dat er zo goed als niets van de kerken over is, en dat is echt onzin). Maar ondanks die krimp is religiositeit in de samenleving volop aanwezig. Als onderzoek naar religie zich alleen op de instituten richt, dan blijft een fiks deel van de religiositeit buiten ons blikveld. Dat lijkt me ongewenst, en niet alleen uit het oogpunt van statistiek.

Wie een samenleving wil begrijpen, moet ook haar religie begrijpen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden