Kerken kiezen tegenaanval

analyse | Een novum voor de Nederlandse kerken: een live uitgezonden antiracismekerkdienst.

EMIEL HAKKENES

Klaas van der Kamp, de doorgaans bedaarde algemeen secretaris van de Raad van Kerken in Nederland, spreekt van een grens die is bereikt. "Ik heb nog nooit meegemaakt dat we als kerken zo snel op één lijn zaten." Het optreden van PVV-leider Geert Wilders woensdagavond na de gemeenteraadsverkiezingen heeft in de Nederlandse kerken een vuur van verontwaardiging aangewakkerd.

Een getergde Karin van den Broeke, voorzitter van de Protestantse Kerk, greep de telefoon, belde andere kerken en christelijke omroepen, en een ongekend initiatief zag het licht: een gezamenlijke 'antiracismekerkdienst', morgenochtend live op televisie. De dienst is volgens de initiatiefnemers niet per se en exclusief tegen Geert Wilders gericht, maar hij is wel degelijk de aanleiding voor de kerken om in actie te komen. De manier waarop zij nu reageren is een breuk met het verleden - de kerken kiezen de tegenaanval, nadat sussen jarenlang de strategie leek.

Fitna
De eerste keer dat Geert Wilders de gemoederen in kerkelijk Nederland beroerde was in de zomer van 2007. De PVV-leider stelde voor om de Koran te verbieden, omdat het net als 'Mein Kampf' van Hitler een 'gevaarlijk boek zou zijn'. Scriba Bas Plaisier van de Protestantse Kerk in Nederland reageert: "Als je een grote groep Nederlanders dat wat hen het meest heilig is afneemt, breng je alleen maar gevaar. Niemand is hierbij gebaat."

Een paar maanden later, in het voorjaar van 2008, is Plaiser op reis geweest naar Indonesië. Van de Indonesiche kerken heeft hij een brief meegekregen voor premier Balkenende. De kerken vragen de minister-president om Geert Wilders te bewegen af te zien van het uitbrengen van zijn film 'Fitna'. Hij had aangekondigd dat hij daarin een koran zou verscheuren. De Indonesiche christenen vreesden wraak van radicale moslims. Een terechte angst, denkt Plaisier. "Hoe hard de kerken ook roepen dat ze al vijftig jaar helemaal onafhankelijk zijn en dat het christendom volstrekt geworteld is in de Indonesische cultuur, voor veel moslims is het christendom iets uit het Westen, een geloof van Belanda, de Nederlander."

Plaisier stuurt Wilders een uitnodiging om zijn aangekondigde film over de Koran in besloten kring te vertonen en te bespreken op het Landelijk Dienstencentrum in Utrecht. "We zullen in respect voor u en uw overtuiging kijken en met u in gesprek gaan over de inhoud van de film."

Ondertussen loopt de spanning over de aangekondigde film op. De Protestantse Kerk en de Nederlandse moslimkoepels CMO en CGI proberen met een reis naar de Egyptische hoofdstad Caïro de verwachte woede over het filmpje van Wilders in te dammen. Ze hebben hun hoop gevestigd op de sjeik van de Al-Azhar universiteit, een instituut met veel prestige in de hele moslimwereld. "We gaan niet op verzoeningsmissie, maar willen duidelijk maken hoe wij hier met elkaar omgaan", zegt Bas Plaisier. "De film is er niet, maar Wilders is al een hele tijd consistent in zijn uitspraken en aankondigingen. Dan kun je wel op je vingers natellen wat er gaat gebeuren."

Terwijl de Nederlandse delegatie in Caïro is, verschijnt 'Fitna' op internet. Volgens Plaisier biedt Wilders' film 'een geweldige vertekening' van de werkelijkheid, met zijn suggestie dat de islam Europa en dus ook Nederland onder de voet dreigt te lopen.

Toch is niet iedereen in de kerk negatief over 'Fitna'. Een dominee uit Nijkerk schrijft dat hij zich realiseert dat hij eigenlijk tegen Wilders zou moeten zijn, net als iedereen die maar in de buurt van een kerk komt. Maar zelf is hij helemaal niet zo heel erg tegen Wilders. Zeker niet zoals hij zou moeten zijn. "Misschien omdat ik de autobiografie van Ayaan Hirsi Ali heb gelezen. Dan gaan je ogen wel open."

Aan katholieke zijde complimenteert de bekende conservatieve Tilburgse pastoor Harm Schilder Geert Wilders. Op zijn weblog noemt Schilder 'Fitna' een knappe film die eenieder tot nadenken aanzet.

Dogmatische pretenties
De volgende keer dat de PVV in de kerk de tongen losmaakt is na de Europese verkiezingen van 2009. De partij boekt een flinke overwinnig en bleek veel stemmen te trekken in katholiek Brabant en Limburg. Dichter en voormalig priester Huub Oosterhuis weet het in deze krant aan de 'dogmatische pretenties van de rooms-katholieke theologie': "Moslims moest je bestrijden of bekeren. Die verbeeldingswereld loopt door tot in het heden."

Hoewel anderen Oosterhuis' analyse afdeden als onzinnig (en wezen op Wilders' Limburgse komaf als verklaring voor de concentratie PVV-stemmers in het zuiden), stipte hij een belangrijk punt aan: anti-islamitisch sentiment als motief voor christenen om PVV te stemmen.

Volgens de orthodox-protestantse Peter Frans Koops, die in de lokale politiek van Bunschoten het gedachtengoed van Wilders uitdraagt, kan een christen zelfs niet anders dan PVV stemmen. Alleen Geert Wilders lijkt nog werk te maken van artikel 36 uit de Nederlandse Geloofsbelijdenis van 1536, dat de overheid opdraagt 'te weren en uit te roeien alle afgoderij en valsen godsdienst, om het rijk van den antichrist te gronde te werpen'. Allah, meent Koops, is een instrument van Satan.

Maar is zoiets als de wens om de Koran te verbieden niet in strijd met de godsdienstvrijheid die in de Nederlandse Grondwet is vastgelegd? Nee hoor, meende het gisteren opgestapte PVV-Kamerlid Joram van Klaveren. Want, verduidelijkte hij eens in een radio-interview, de islam is volgens de PVV geen godsdienst maar een ideologie. Van Klaveren is zelf christen, hij groeide op in een gereformeerd gezin, studeerde religiewetenschappen en gaf een tijd godsdienst op een middelbare school. Op zondag, vertelde hij, kwam hij nog wel eens in een vrijgemaakte of evangelische kerk. Of hem daar wel eens werd gevraagd hoe hij de PVV-ideeën rijmde met zijn christelijk geloof? Zeker, en dan legt hij rustig uit dat hij 'maatregelen wil op het gebied van de multiculturele samenleving'. "En er zijn veel mensen in de kerk die op dezelfde lijn zitten."

Populisme
De synode van de Protestantse Kerk boog zich ondertussen over een rapport over 'De kerk en de democratische rechtsstaat'. De rechtsstaat verkeert volgens de kerk in zorgelijke toestand. 'Het opkomen van politieke bewegingen zonder verenigingsstructuur en de gelijktijdige afkalving van veel andere politieke partijen qua ledenaantal is zorgwekkend.' Nauw verbonden met die ontwikkeling, schetst het synoderapport, is de opkomst van populisme. De kerk ziet hierin een gevaar. "Populisme leeft van en voedt tegelijk het wantrouwen in de 'gevestigde orde', en ondergraaft stelselmatig het vertrouwen in de politieke instellingen."

De naam van Wilders of de PVV werd in het kerkelijke rapport niet genoemd. Maar een afgevaardigde namens de regio Gouda merkte op: "Waar ik het woord 'populisme' lees, wordt natuurlijk Wilders bedoeld." De kerk, meende hij, kan wel vaststellen dat populisme garen spint bij wantrouwen in gevestigde instituties, maar dan moet ze ook naar zichzelf kijken. Biedt ze gelovigen wel voldoende vertrouwen in onzekere tijden? "Ik ken mensen wier wijk in een no go area verandert. Dan zegt de dominee: je moet je naaste liefhebben. Zo neem je mensen die zich bedreigd voelen niet serieus."

Na de gemeenteraadsverkiezingen van 2010 is de PVV de grootste partij in Almere en de tweede van Den Haag. De opmars van de PVV noemt voorzitter Peter Verhoeff van de Protestantse Kerk 'schokkend'. "Ik vind het de taak van de kerk om helder te zijn over wat niet strookt met het evangelie. En mensen louter op grond van hun geloof wegzetten, is ronduit onbijbels", schrijft hij.

Tegenaanval
Zo tekent zich een patroon af: de houding van de protestantse kerkleiding tegenover Geert Wilders heeft vooral een defensief karater: pogingen om met (ferme) woorden zich van hem te distantëren, en ondertussen de gemoederen te bedaren. Tot een daadwerkelijke kerkelijke actie komt het niet. Daarvoor was het eerst nodig dat Wilders opriep dat hij gaat 'regelen' dat er minder Marokkanen komen. Nu kiest de kerk voor een 'tegenaanval' - vanaf de kansel van de Haagse Kloosterkerk, en live op televisie. Al is er best een kans dat ook dan Wilders niet bij name wordt genoemd.

Sinds bekend is dat de kerken de bijeenkomst houden is de mobiel van Klaas van der Kamp niet meer gestopt met trillen. "Veel predikanten hebben natuurlijk verplichtingen op zondag. Maar ze melden dat ze er ook in hun kerkdiensten aandacht aan besteden."

Voorzitter Karin van den Broeke van de Protestantse Kerk: "De vraag is altijd: wanneer sta je op? Voor ons is er nu een grens bereikt. De polarisatie in de samenleving is nu nog sterker dan voorheen."

Volgens Klaas van der Kamp is de toon van een kerkelijke bijeenkomst ("Ik noem het geen viering, want wat valt er te vieren?") een zoektocht. "Kerken zijn verontwaardigd over racisme. Toch wil je niet polariseren. Anders doe je hetzelfde als Wilders."

Geert Wilders stimuleert de kerken na veel 'ferme woorden' nu tot daden.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden