Kerken in dienst van de vrijheid

Toen in 1989 in Berlijn de Muur viel, vonden ook elders in Oost-Europa grote veranderingen plaats. Slot van een drieluik: wat begon als een religieus protest in de Roemeense stad Timisoara, bracht in een week een bloedige dictatuur ten val.

Danut Gavra heeft zijn medailles weer opgespeld. De 49-jarige baptist doet dat ieder jaar in december. Hij is trots op zijn rol als demonstrant van het eerste uur. Op die ochtend van vrijdag 15 december 1989 kwam hij net uit zijn werk als treinconducteur. "Ik zat in de bus naar huis toen een vrouw me aansprak. 'De dominee waar je zo graag naar luistert is afgezet', zei ze. Ik ging zo snel mogelijk naar de kerk."

De dominee in kwestie was Laszlo Tökes, predikant van de hervormde kerk. Die werd vooral bezocht door de etnische Hongaren in Timisoara, maar Tökes' kritiek op het regime kreeg al gauw steun ver buiten die gemeenschap. Je noemde zijn naam niet in het openbaar, maar iedereen in Timisoara volgde de ontwikkelingen via Radio Free Europe, een Amerikaanse zender.

Zo ook Gavra: "Ik rook mijn kans. Letterlijk. Al maanden volgde ik de ontwikkelingen in Hongarije, Tsjechië of Polen via de radio. Het was wachten tot de revolutie hierheen zou komen. Ik kon de Verenigde Staten als het ware al ruiken."

Gavra was één van de eersten die aankwam bij de kerk van Tökes. "Die eerste ochtend waren het nog voornamelijk hervormde Hongaren die protesteerden, maar al in de middag werd het drukker. Iedereen greep deze gelegenheid aan om verandering af te dwingen. Globaal waren er vier groepen: anti-communisten, protestants-christenen, geïnteresseerde omstanders en natuurlijk negen man van de veiligheidsdienst, de Securitate."

Die veiligheidsdienst was alomtegenwoordig met zijn honderdduizenden informanten. Bang was Gavra niet, al leek het regime in die eerste dagen nog onaantastbaar. "Ik kon me niet voorstellen dat er iets met me zou gebeuren. Ik was jong, een beetje gek. En de aandacht van de Securitate waren we wel gewend."

undefined

Kussens voor de ramen

Hij was op dat moment al zes jaar actief als bekeerde baptist. Illegaal was dat niet, maar het was zeker niet iets waarmee je te koop liep. "We kwamen bijeen bij mensen thuis, en als we zongen propten we kussens voor de ramen zodat de buren ons niet hoorden."

Hoe anders was het uitgangspunt voor Ioan Mura. De orthodoxe priester werkt al sinds 1984 in het dorp Calacea, zo'n dertig kilometer van Timisoara. Het overgrote deel van de Roemenen is orthodox, en al was het regime van Ceausescu bepaald geen vriend van de religie, de officiële kerk kon functioneren.

"Als je gewoon je werk deed als priester en je niet met politiek bemoeide, was er niets aan de hand", zegt Mura. Dat was ook wat hij vijf jaar lang deed, tot die vrijdag in december. "Ik dacht nu of nooit. Ik voelde ook geen angst meer. Het enige dat ik voelde was de vrijheid in mij, en ik wilde een stukje van die vrijheid. Ik ging vooral als man, niet als priester."

Bij de krantenfoto waarop Mura voorop loopt in een demonstratie is het inderdaad moeilijk in te denken dat deze man een priester is. Hij is in burger, in een kleurloze wollen trui zoals iedereen droeg in die dagen. 's Ochtends vroeg nam hij de trein naar Timisoara, demonstreerde de hele dag en keerde terug naar zijn woning naast de kerk in Calacea.

Het was een schok voor de kleine gemeenschap. De dorpelingen begrepen niets van hun priester, vertelt hij. "Iedere avond als ik thuiskwam keken ze mij hoofdschuddend aan. 'Waarom doe je dat toch? Heb je het hier niet goed?'

Mura lacht breed. "Ik antwoordde 'nee'. De schijnzekerheid van dat bestaan had geen waarde meer toen ik demonstreerde. Dat sensationele moment om in de menigte te staan en met één stem te roepen... Op dat moment wist ik zeker dat God bestond." Alleen zondag 17 december ging Mura niet naar de demonstraties, toen droeg hij de mis op.

Dat was de dag waarop Danut Gavra werd neergeschoten. "Ik bereidde me die dag voor op oorlog. Ik trok drie broeken aan voor het geval de militie, een zwaarbewapende politiemacht, zou gaan slaan. Maar ik kon me niet indenken dat er zou worden geschoten."

"We passeerden een brug. Drie mannen stonden ons op te wachten. Eén van hen gooide een brandende sigaret weg. Ik denk dat dat het sein moet zijn geweest. Toen openden ze het vuur, met dumdumkogels. Mijn onderbeen werd volledig weggeblazen."

Gavra verloor zijn been, een vriendin van hem vond de dood. Het geweld van de Securitate en de militie zou nog duizenden anderen treffen, in Timisoara en daarbuiten. Volgens officiële cijfers vielen er bij de Roemeense revolutie ruim duizend doden. Maar voor de week om was, was het regime van Ceausescu gevallen.

undefined

Springlevend

Roemenië besteedt verrassend weinig aandacht aan de revolutie van 1989, ook in dit jubileumjaar. Maar in Timisoara is de herinnering aan de omwenteling nog springlevend. 'Leve Laszlo Tökes!' staat er geschreven op het kerkgebouw waar de dominee preekte en waar de protesten begonnen.

Binnen worden trots de verworvenheden van de vrijheid getoond, zoals de Hongaarse kleuren groen, wit en rood achter de kansel. Zoiets was onder Ceausescu ondenkbaar. "Ik kwam hier altijd met angst", vertelt kerkganger Clara Brindusa. "Er stond altijd Securitate voor de deur. En nu, nu ik gepensioneerd ben, wóón ik in dit gebouw."

Daarvan is ook de huidige decaan van de kerk Csaba Fazakas zich bewust. "Onlangs haddden we hier een bijeenkomst van hervormden uit Servië, Roemenië en Hongarije. Duizend mensen zongen psalmen in de straten en de politie ondersteunde ons. Kun je je voorstellen hoe anders dat is dan 25 jaar geleden?"

De vrijheid betekent niet dat Roemenië religieuzer is geworden. In de vroege jaren negentig was er een korte opleving, maar die verbindt Fazakas vooral aan de humanitaire hulp die toen via de kerk werd verspreid. "Pakketchristenen", zegt hij lachend. Maar de normalisering van de afgelopen vijfentwintig jaar is voor hem een groot goed, al hoort daar ontkerkelijking bij. "Vroeger waren mensen niet vrij om naar de kerk te gaan, nu zijn ze vrij om niet te gaan. En daar maken ze volop gebruik van."

Ook priester Ioan Mura heeft genoeg kritiek op het Roemenië van na de revolutie: "Onze vrijheid verwordt steeds meer tot libertarisme, iedereen doet maar wat. Onze democratie is een jungle en politici gaan over de lijken van de mensen die hun leven hebben gegeven in 1989. Ook wij, de jonge priesters van de orthodoxe kerk die erbij waren, worden nu genegeerd. Veel mensen denken dat niemand binnen de kerk meedeed."

"Maar iedereen die terug wil naar vóór 1989 maakt een verschrikkelijke vergissing. We hebben de vrijheid gekregen, voor onszelf en onze kinderen. Ook voor de kerk zijn de veranderingen van de laatste 25 jaar goed geweest, en dat is wat telt. Erkenning is niet zo belangrijk. We hebben onze ketenen van angst afgeworpen en daar ben ik trots op."

undefined

Onbekende helden

Danut Gavra voelt even aan zijn medailles. "Er zijn veel onbekende helden in dit verhaal", zegt hij. "Het begon met Tökes en de hervormden, maar al snel deden alle anticommunisten van Timisoara mee. We kenden elkaar niet. Ik stond naast de man die als eerste de moed had om 'Weg met Ceausescu' te roepen. Ik weet nog steeds zijn naam niet."

Wat hem het meest steekt is het gebrek aan erkenning voor zijn vriendin Slobodanka die tegelijk met hem werd neergeschoten. Haar lijk werd verdoezeld door de Securitate, denkt hij. Maar spijt komt niet in hem op. "Er blijft een heleboel te wensen over, maar alleen een idioot kan zeggen dat er niets is veranderd in Roemenië."

"Je moet je indenken, alles hier was grijs. De gebouwen, onze kleren, wij zelf. Het leven was grijs. Dat hebben we doorbroken en we hebben er een prijs voor betaald. Maar voor zoiets is geen prijs te hoog. Ik zou het weer doen."

"Als ik nu de stad in ga en ik zie overal lichten en de kleuren in de winkels, dan ben ik heel trots dat dit voor een stukje dankzij mij is bereikt. We hebben het land ingekleurd."

undefined

Radio Free Europe

Wie je ook spreekt, over de revolutie van 1989, vroeger of later, noemt de deelnemers aan de demonstraties Radio Free Europe als inspiratiebron. De Amerikaanse radiozender, die vanuit München uitzond, speelde een cruciale rol om dissidente Roemenen op de hoogte te houden van de ontwikkelingen elders in het Oostblok. Zodra je de Radio Free Europe uitzette, hoorde je die van de buren, zo heette het.

Maar de zender ging veel verder dan alleen informeren. Er was in de jaren tachtig een generatie op de redactie die een ideologische agenda had om het regime te bestrijden, zegt Alexadru Solomon, die de documentaire 'Cold Waves' maakte over de Roemeense redactie van het radiostation: "Het waren vooral vluchtelingen. Deze generatie had niet alleen een theoretische afkeer van het communisme, maar had ervaring met het regime in de praktijk. Daardoor waren ze een stuk feller."

Ceausescu deed dan ook wat hij kon om Radio Free Europe te saboteren. Hij huurde, volgens vrijgekomen dossiers uit het staatsarchief, zelfs de beruchte terrorist Carlos de Jakhals om een bomaanslag op de redactie te plegen. Veel mensen zien dat als een bevestiging dat het werk van de zender om het regime te ondermijnen succes had.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden