Kerken Duitsland moeten rigoureus gaan bezuinigen

Forse bezuinigingen moeten de kerken in Duitsland weer financieel gezond maken. Eens zaten ze er, dankzij de kerkbelasting, warmpjes bij. Daar komt de klad in, door belastinghervorming, recessie en kerkverlating. En vooral: de kerken zijn decennialang slecht geleid. Het regent ontslagen.

De Duitse kerken hadden, in vergelijking met hun Nederlandse buren, een mooi financieel voordeel: de Kirchensteuer. Deze kerkbelasting, geheven door de overheid en gekoppeld aan de loonbelasting, voorzag de kerken van veel geld; zowel de rooms-katholieke als de protestantse kerken ontvangen jaarlijks ruim vier miljard euro.

De kerken hadden daarmee een buffer kunnen opbouwen voor slechte tijden, maar verzuimden dat. Nu kijken enkele tegen hoge schulden aan. Veel plaatselijke gemeenten, parochies en bisdommen worden geplaagd door geldzorgen door twijfelachtig financieel management.

Toch blijft Reiner Schirra van het bisdom Aken optimistisch. ,,Wij proberen greep te krijgen op onze financiële problemen.'' Op een begroting van 400 miljoen euro heeft het bisdom dit jaar een tekort van 50 miljoen. Tien miljoen is te wijten aan de Duitse belastinghervorming. Bovendien krijgt het bisdom zes miljoen minder van draagkrachtige bisdommen; voorheen betaalden die meer aan solidariteitsheffing. Ook overheidssubsidie voor educatieve activiteiten van het bisdom in Aken vermindert.

In het eens zo rijke Aken raken 200 personeelsleden hun baan kwijt, vooral leken die werkzaam zijn in het vrouwen- en jongerenpastoraat.

Critici zien daarin een poging om pastoraal werkers - niet-priesters dus - de kerk uit te werken. Feit is dat veel vrouwen hun baan verliezen. ,,Waarom moeten juist de lekentheologen vertrekken, terwijl het bisdom er twee personeelafdelingen op na houdt'', vroeg de diocesane raad in een open brief.

Elders ziet het er niet beter uit. Het aartsbisdom Keulen moet 90 miljoen euro zien te bezuinigen om niet failliet verklaard te worden, het Noord-Duitse bisdom Hildesheim minstens 25 miljoen.

Ook de Evangelische (protestantse) kerken zijn in rep en roer. De synode van Hessen en Nassau besloot vorige week om tot 2006 35 miljoen euro uit haar begroting te schrappen; het uitgewerkte overzicht van bezuinigingen telde honderd bladzijden. Gemeenten en kerken die hun geldzaken nu nog op orde hebben, zien de toekomst met zorg tegemoet.

De Duitse kerken hebben altijd gerekend met de ogenschijnlijk nooit opdrogende bron van inkomsten die de kerkbelasting was.

Ze investeerden in allerlei sociale, culturele en politieke instellingen, begonnen kinderopvang, bouwden kerkelijke gebouwen op de groei, al bezochten steeds minder mensen de kerk. Jaarlijks verlaten ruwweg 130000 rooms-katholieken en 180000 protestanten de kerk - in tien jaar vier miljoen gelovigen minder.

Dat moest fout gaan, stelde consultant McKinsey, die de bisdommen in Berlijn, Passau en Mainz financieel adviseert, al vast.

De inkomsten uit de kerkbelasting vallen tegen omdat de economische recessie toeslaat, maar dramatisch is de terugval in kerkbelasting nog niet. Binnen enkele jaren zal dat veranderen; over de grootte van het effect van belastinghervorming, kerkverlating en recessie is geen duidelijkheid, maar één tot twee miljard euro per jaar minder wordt het zeker.

De grootste problemen waar de kerken nu mee kampen, vinden hun oorzaak echter in het verleden. Afschrikwekkendst voorbeeld: het aartsbisdom Berlijn, dat tegen een enorme schuldenberg aankijkt. Toen de stad gedeeld was, ontwikkelde het kerkelijk leven zich in tweevoud. Oost en west hadden eigen kerkgebouwen en administratieve voorzieningen, en er waren zelfs twee domkoren. ,,Helaas hebben wij de dubbelstructuren niet snel genoeg afgeschaft'', zegt Stefan Förner van het Berlijnse bisdom. ,,Daar hadden medewerkers van het diocees al kritiek op geuit; ze stuurden zelfs een harde brief naar het Vaticaan. Nog een fout: Het bisdom rekende erop dat kapitaalkrachtige katholieken zouden neerstrijken in de nieuwe hoofdstad van de Bondsrepubliek. Dat was een forse misrekening. Bezuinigingen komen nu te laat. Misschien is de bisschop te goed geweest'', zegt Förner.

Inmiddels is de Berlijnse schuld van 150 miljoen tot bijna de helft teruggebracht, door rigoureus ingrijpen. Onroerend goed is verkocht, 400 ontslagen zijn aangekondigd. De afdeling financiën van het bisdom staat onder extern toezicht.

De evangelische kerk reageert flexibeler op de dreigende geldnood. De kerken van Berlijn-Brandenburg en Oberlausitz gaan fuseren. Ook in Hamburg en omgeving worden kerken samengevoegd. ,,Dan hebben we minder personeel nodig'', zegt Karl-Günther Petters,voorzitter van de kerk district Alt-Hamburg. ,,Dat is pijnlijk, maar het moet.'' Anders moeten de kerken hun kas aanvullen door de verkoop van onroerend goed, door grote collectes of de outsourcing van sociaal werk. Mensen in dienst van de kerk zullen de bezuinigingen in hun portemonnee voelen, want ze moeten waarschijnlijk afzien van vakantiegeld of een eindejaarsuitkering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden