Kerkelijke vernieuwing / Pinkstergeest moet dorre kerken in

De uittocht van traditionele gelovigen die hun heil zoeken bij evangelische gemeenten is gestopt. Ook gereformeerde en hervormde predikanten doen nu aan lofprijzing, handoplegging, ziekenzalving en gerichte voorbede. De zoekende gelovigen kunnen in hun eigen kerk blijven.

Is de rust weergekeerd op het traditioneel-kerkelijke erf? Dogmaticus Van der Kooi (50) -sinds kort bijzonder hoogleraar Theologie van de Charismatische Vernieuwing aan de VU in Amsterdam- wil er niet van weten. Al doet het gros van de traditionele kerken niet aan tongentaal en klinken er weinig profetieën, er ís beweging. ,,Als het goed is, verwachten mensen wat van hun geloof. Dat soort onrust is een goed teken.''

Volgens Van der Kooi hoeven de 'gewone' kerken zich ook niet volledig te richten op opzienbarende gaven, het gaat hem vooral om de belangstelling voor vernieuwing. ,,Lofprijzing, voorbede en de dienst van genezing zijn daarvan uitvloeisels.''

Wereldwijd groeien de pinksterkerken, internationaal is de invloed van de charismatische beweging in de gevestigde kerken voelbaar. ,,In de West-Europese theologie waren we eraan gewend geraakt vooral over de verborgenheid van God of zelfs van zijn afwezigheid te spreken. Ik vind het theologisch uitdagend om Hem te zien als een God op wie een beroep mag worden gedaan.''

Zelfs in de zeer behoudende gereformeerde gemeenten -de 'zware' kerken- is de verleiding van het blije charismatische geloof waarneembaar. Steeds meer jongeren hebben een 'evangelische inslag' en gaan te gemakkelijk aan het avondmaal, zo klaagt hun lijfblad De Saambinder.

De Charismatische Werkgemeenschap Nederland (271 predikanten), het Evangelisch Werkverband (400 predikanten) en de Katholieke Charismatische Vernieuwing (tweeduizend betrokken kerkleden), zijn voorbeelden van groepen die binnenkerkelijk werken -helaas los van elkaar, zegt Van der Kooi- naar meer 'geestgerichtheid'. Hij vindt de evangelische beweging zeker anders dan de charismatische. Anders dan de eerste houdt de laatste vast aan de tradities van de wereldkerk. Bovendien heeft de charismatische beweging meer belangstelling voor theologie, liturgie en 'zorgvuldig pastoraat'.

Het evangelische veld is Van der Kooi niet onbekend. Opgegroeid in Leeuwarden kwam hij in aanraking met evangelische jongerenorganisaties en heeft hij 'opgesnoven' dat God ,,geen feitelijk dode God is, maar een levende met wie je kunt omgaan.'' Inmiddels is hij met zijn gezin vijftien jaar betrokken bij de conventies (ontmoetingsdagen) van de Charismatische Werkgemeenschap Nederland, waarbij 271 predikanten zijn aangesloten.

Zijn benoeming tot hoogleraar vraagt een zekere distantie, vindt Van der Kooi. ,,Je kunt spectaculaire gaven zoals tongentaal en profetie psychologisch onderzoeken. Ik ben niet bang om daar kritisch naar te kijken, al wil dat niet zeggen dat alle gaven te verklaren zijn.''

Voor hem is de charismatische beweging geen tijdelijke oprisping, als reactie op een periode waarin God werd doodverklaard. ,,We hebben niet meer de vanzelfsprekende gemoedelijkheid van het denken over Gods immanentie in de cultuur, zoals in de 19de-eeuwse theologie. Dat is voorbij en dat komt ook niet meer terug. De charismatische beweging is anders. Meer dan ooit beseffen we dat de weg van God met mensen iets confronterends en onvanzelfsprekends heeft.''

Van der Kooi is ervan overtuigd dat God zich met het menselijk leven blijft bemoeien: ,,Als we alleen naar Gods afwezigheid kijken, is dat bijbels gezien te weinig. Met zo'n God doe je ook niks meer. Die ervaring van Gods afwezigheid hoort ergens een plek te krijgen, maar ze heeft in onze theologie een te grote plaats gekregen. De kerk leeft toch uit Pasen én Pinksteren?''

Deze 'pinkster'gedachte zou binnen de kerk meer ruimte moeten krijgen. ,,Ik blijf volhouden dat binnen de calvinistische traditie veel aandacht is voor wat de Geest met ons leven doet. Voor Calvijn deden de zintuigen mee in het leren kennen van God.'' Maar ja, verzucht hij, de gereformeerden van nu zijn rationalistischer dan Calvijn eens was. ,,We hebben een tik van de molen van het 20ste-eeuwse rationalisme meegekregen.''

De afwachtende houding van de Samen-op-wegkerken ten opzichte van de 'gaven' noemt hij 'koudwatervrees'. Koudwatervrees impliceert dat na een gewenningsperiode de 'angst' verdwenen is. Is de nodige voorzichtigheid daarmee niet uit het oog verloren? ,,Theologisch gaat deze kwestie verder dan alleen het overwinnen van koudwatervrees. Het heeft ook te maken met waar een mens God om kan bidden en waar Hij is te zien. En ook: waarom handelt God wel of niet? En handelt Hij überhaupt wel?''

Veel gelovigen uit de traditionele kerken zijn bang voor het nieuwe gedachtegoed, omdat ze niet weten waar ze emotioneel en geestelijk uitkomen. De vrees is niet helemaal ongegrond, kijkend naar de recente opwekkingsgeschiedenis. Tien jaar geleden deed de Toronto blessing veel stof opwaaien in Nederland. Pinksterachtige mensen waren er gevoelig voor, vielen massaal 'in de geest', barstten in huilen uit of begonnen hysterisch te lachen.

De discussie laaide op of alles wat van boven kwam, goed was. En óf het wel van boven kwam.

,,Op de Toronto-blessing is in Nederland met grote distantie gereageerd. Het is duidelijk geworden dat we moeten vragen naar de effecten binnen de gemeenschap.'' Toch gaat de praktijk echt voorop, vindt Van der Kooi. ,,De toetsing komt achteraf.''

Binnen de katholieke kerk heeft de charismatische verniewing eveneens wortel geschoten, zelfs nog meer dan bij de protestanten. ,,Katholieken staan meer open voor het bovennatuurlijke. Bij hen was zoiets vreemds als tongentaal minder moeilijk te integreren. Vernieuwing houdt de katholieke kerk meesterlijk binnen haar vleugels. Kijk maar naar de kloosterordes, ook uitbarstingen van vernieuwend denken.''

De nieuwe organisatiestructuur van de Sow-kerken ziet Van der Kooi niet als bevorderlijk voor de voortgang van de 'vernieuwing'. Het gereformeerde deputaatschap voor het contact met de CWN vormde jarenlang een productieve schakel met die kerken. ,,Nu de organisatievorm van de kerk is veranderd, bestaat het gevaar dat de aandacht verslapt. Het gaat erom dat mensen attent worden gemaakt op hoe God werkt in hun leven. Als we daar nog steeds bedding aan kunnen geven, is dat genoeg.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden