Kerkelijke eenheid is weer een stapje dichterbij

Paus Franciscus en patriarch Bartholomeus I van Constantinopel, afgelopen zondag in Jeruzalem. Beeld epa

Het pauselijke bezoek aan Jordanië, de Westelijke Jordaanoever en Israël stond bol van de politieke symboliek. Franciscus was echter vooral op een religieuze missie. Maandag werkte hij aan eenheid tussen de oosterse en de westerse kerk. Kan de grootste kerkscheuring in de geschiedenis al worden gelijmd?

Twee kerkleiders die samen bidden en een verklaring ondertekenen. Een buitenstaander zal niet direct hebben begrepen wat er zo bijzonder was aan de ontmoeting die Franciscus en patriarch Bartholomeus I van Constantinopel maandag in Jeruzalem hadden. Toch was die bijeenkomst - en niet het bezoek aan de Klaagmuur of de scheidingsmuur - de reden voor het bezoek.

Franciscus en Bartholomeus herdachten dat het in januari 50 jaar geleden was dat hun voorgangers elkaar in Jeruzalem ontmoetten. De samenkomst in 1964 was de eerste keer sinds de 15e eeuw dat een paus en een patriarch elkaar officieel spraken. Maandag repten ze van een 'diepe spirituele vreugde': na eeuwen van kilte waren de kerk van Rome en de oosters-orthodoxe kerken eindelijk weer in gesprek.

De scheuring
De scheiding tussen de kerken gaat terug op de 1054, toen de spanningen tussen Rome en het patriarchaat van Constantinopel (nu Istanboel) zo hoog waren opgelopen dat ze elk hun eigen weg gingen. Een deel van de grieven was theologisch, maar het grootste probleem was de politieke en culturele vervreemding die al eeuwen gaande was.

Constantinopel beschouwde zich na de val van het Romeinse Rijk als het nieuwe Rome, maar de pausen wilden daar niets van weten. Ook theologisch liep het mis: de Latijnse kerk meende dat de Heilige Geest uitging van God de Vader en van de Zoon, terwijl de oosterse kerken volhielden dat hij alleen uitging van de Vader.

Paus Leo IX excommuniceerde patriarch Michaëlus Caerularius, de patriarch excommuniceerde de paus. Om een indruk te geven van hoezeer de sfeer bekoeld was: een voorganger van Caerularius had de paus die de theologische 'misstap' deed uitgemaakt voor 'een ketter die de wijngaard van de Heer verwoest'.

Beeld reuters

De leiders
Beide kampen beschouwden zich uiteraard als de enige ware voortzetting van Christus' kerk. Caerularius benoemde zich echter niet tot paus, maar werd 'primus inter pares': de eerste onder de gelijken. Daarmee was hij vooral moreel leider en had hij evenveel macht als de patriarchen (hoogste geestelijken) van de regionale orthodoxe kerken. De bekendste orthodoxe kerk is nu de Russisch-Orthodoxe.

De open wond
Na de scheuring dreven de kerken verder uit elkaar. Westerse kruisvaarders sloegen een paar diepe wonden en hielden anderhalve eeuw na het Grote Schisma op vreselijke wijze huis in Constantinopel. Volgens sommigen lieten ze de stad zo verzwakt achter dat de Turken hem in 1453 vrij eenvoudig konden innemen.

De verschillen
Nu, bijna een millennium na het schisma, zitten oost en west op eigen golflengtes. Een scherpslijper kan honderden verschillen tussen de kerken opnoemen. De meeste oosters-orthodoxen geloven bijvoorbeeld niet in het vagevuur, het lauwe stadium tussen hemel en hel waar veel gelovigen volgens Rome na hun overlijden tijdelijk belanden.

Oosters-orthodoxe priesters mogen wel trouwen, maar bisschoppen moeten celibatair leven. Verder richt de orthodoxe spiritualiteit zich meer naar binnen en zijn iconen erg belangrijk. Oosterse kerken hangen er vol mee, want de fysieke afbeeldingen zijn zelf ook bijna heilig. Rooms-katholieken slaan iconen veel minder hoog aan. En dan is er natuurlijk nog de twist over de werking van de Heilige Geest.

Fundamenteel liggen de twee echter niet ver uit elkaar. Toch moet er nog aardig wat gebeuren voordat eenheid een feit is.

De paus
Het goede nieuws is dat orthodoxen niet helemaal vijandig staan tegenover het pausschap. De paus mag gerust een ceremonieel leider zijn, vergelijkbaar met koning Willem-Alexander. Maar Rome kan daar uiteraard niet mee leven: de opvolger van Petrus moet de 'volledige, hoogste en absolute macht' hebben.

Beeld epa
Russisch-orthodoxe priesters tijdens een bijeenkomst in Moskou, afgelopen januari. Beeld afp

Vooral in Griekenland is de afkeer van de paus groot. Toen Johannes Paulus II het land in 2001 bezocht, noemde een groep priesters hem een 'potsierlijk monster met twee hoorns'. Onlangs stelden Grieks-orthodoxen nog een document op waarin ze Franciscus' verkiezing een resultaat van een joods complot noemden.

De kans dat één van de twee kerken zich op het gebied van de paus gewonnen geeft is miniem. Ze zouden dit probleem kunnen oplossen door een constructie op te tuigen waarbij oost en west wél een eenheid vormen, maar waarbij geen van beide kerken de absolute macht heeft.

De Russen
Een struikelblok is de Russisch-Orthodoxe kerk. Tussen het Vaticaan en de patriarch Kirill wil het niet helemaal boteren. Eeuwenlang hadden de patriarchen van Moskou bewondering voor het westen, maar dat enthousiasme bekoelde toen westerse zendelingen na de val van de Muur massaal naar Rusland trokken.

Ook het politieke klimaat speelt mee. Net als de Russische regering zet de kerk zich steeds meer af tegen Europa en de Verenigde Staten. Op termijn kan dat natuurlijk veranderen, maar vooralsnog houdt Moskou nadrukkelijk afstand. De Russisch-Orthodoxe 'minister' van buitenlandse zaken, metropoliet Hilarion, heeft zelfs gezegd dat eenheid dit millennium niet mogelijk is.

De toekomst
Hilarions is wel erg negatief over de oecumenische vooruitzichten. Toch heeft hij gelijk dat eenheid nog lang op zich zal laten wachten. De kerken hebben elkaar niet direct nodig, dus haastige lijmpogingen zullen meer kwaad dan goed doen. Ook is het nog totaal onduidelijk wat eenheid precies moet inhouden.

Veel Vaticaanwatchers gaan ervan uit dat deze en toekomstige pausen en patriarchen nog wel honderd jaar dialoog nodig hebben. Aan goede bedoelingen ontbreekt het in ieder geval niet. Franciscus spreekt zelden over 'de paus'; hij gebruikt de veel bescheidener titel 'bisschop van Rome'. Dat zal Bartholomeus als muziek in de oren klinken.

Orthodoxe priesters in april op Corsica. Beeld afp
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden