Kerkasiel in devoot Megen

Het jaartal 1629 droeg op de christelijke lagere school een lichte geur van triomf. De verovering van 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik. De 'stedendwinger' - het woord werd bijna met vertedering uitgesproken - had de papen een poepje laten ruiken. De stad van de Sint Jan was in staatse, protestantse handen.

De andere kant van het verhaal werd er niet bijverteld, maar loop je zo maar op een dag tegen het lijf in het Brabantse Megen. In de Paterskerk van de Minderbroeders Franciscanen. In het klooster St. Josephsberg van de Zusters Clarissen. In de diverse torenklokjes die het stadje rijk is. In het vroegere gymnasium en de voormalige kosthuizen van katholieke jongens. In de kapel van Onze Lieve Vrouw van de Zeven Weeën. In feite is heel Megen de keerzijde van de val van Den Bosch, het effect van de protestantse dwingelandij.

Eerst even: Megen ligt zeven kilometer benoorden Oss, in de oksel van de Maas die het plaatsje tot de jaren dertig aan drie kanten omspoelde. Een vesting, die al in 1357 stadsrechten kreeg en die versterkt was met muren, grachten en vier poorten. In de oorlogswoelingen tussen de Nederlanden en de Spanjaarden werd Megen in 1581 door brand grootdeels verwoest. Ook het kasteel van de graaf van Megen werd in de as gelegd. De vesting werd niet herbouwd, de huizen wel. Het middeleeuwse stratenpatroon bleef daarbij gehandhaafd. De Gevangentoren was de enige trouwe wachter die nog aan vroeger herinnerde.

Het stadje behoorde met omliggende dorpen tot het graafschap Megen. Het bijzondere van de graven van Megen was dat ze geheel soeverein en onafhankelijk waren. Hun gebied behoorde niet tot Gelre of tot Brabant, de edellieden hadden geen verantwoordelijkheid af te leggen aan de Staten-Generaal of buitenlandse mogendheden. Het was als het ware een staat binnen de staat, een enclave waarin de graaf zowel de bestuurlijke als de rechterlijke macht bekleedde. En katholiek.

Toen Frederik Hendrik Den Bosch in 1629 tot overgave dwong, verordonneerden de noorderlingen al heel snel dat die stad zich naar de protestantse staat moest voegen. Geloofsvrijheid werd niet toegestaan. Je mocht je katholiek voelen, maar je moest protestants doen. Processies en bedevaarten werden taboe. In 1648, na het sluiten van de Vrede van Munster, werden de maatregelen voor Brabant nog rigoureuzer. De katholieke eredienst werd in de ban gedaan, geestelijken mochten niet langer hun werk doen en kloosters en andere ordehuizen dienden te worden gesloten.

De Franciscanen waren de eersten die Den Bosch vaarwel zegden. Ze trokken naar Megen, optisch gezien ook Brabant maar een soevereine staat waar de katholieke graaf alles en 'Den Haag' niets te vertellen had. Enige tijd later volgden de Zusters Clarissen uit Boxtel hun voorbeeld en stichtten een klooster op de puinhopen van het kasteel van Megen. Het stadje was zodoende een soort vrijplaats geworden, waar in de meest letterlijke zin kerkasiel werd verleend. De Staten-Generaal hebben er alles aan gedaan om deze 'smet' (en soortgelijke heerlijkheden als Ravenstein en Boxmeer) van de kaart te poetsen. Maar met steun van buitenlandse mogendheden, in het bijzonder de Duitse keizer, wisten de graven van Megen hun soevereiniteit te behouden. Tot de komst van de Fransen die zich het graafschap in 1794 toeëigenden en het in 1800 voor drie miljoen gulden aan de nieuw opgerichte Bataafse Republiek verkochten.

De geestelijken hebben de eeuwen door hun stempel gedrukt op de gemeenschap die hen zo gastvrij had opgenomen. De Clarissen trokken zich vooral terug binnen de muren van hun klooster. Maar van de Franciscanen trokken - en trekken - velen naar Megen. Toen de Paterskerk in 1689 werd ingewijd en er vier dagen feest was, kwamen maar liefst elfduizend mensen naar de barokke tempel met z'n drie altaren kijken. En nog steeds trekken de paters belangstellenden aan: “Per jaar hebben wij in het klooster zo'n zeshonderd gasten, mensen die hun leven voor kortere of langere tijd met ons willen delen”, zegt broeder Luuk, een van de negen vaste bewoners, in een immer gastvrije kerk. Hij schikt onder de nog wat onvaste klanken van een studerende organist zonnenbloemen in een vaas geschikt, 'want het is morgen feest van St. Franciscus'. Het is stil in de kerk, een oase van rust. Hier heeft je ziel de gelegenheid om je lichaam weer in te halen, zoals broeder Luuk het uitdrukt.

Het gymnasium aan de overkant van de Kloosterstraat is er niet meer; het opleidingscentrum waar katholieke knapen uit het hele land voor hun opleiding kwamen (ook de bekende pater Titus Brandsma) werd in 1967 wegens terugloop van studenten gesloten. Nu heet het Acropolis en doet dienst als gemeenschapshuis. Het is een dominant gebouw op de Area, zoals het Broeder Everardsuplein vroeger heette. Sinds 1950 eert het plein de naam van het 'heilig bruurke' Everardus.

Megen is geen stad van grandeur, er staan geen overweldigende panden langs de met kinderkopjes geplaveide straten. De eenvoud straalt van de gevelwanden af. De huizen zijn goed verzorgd, soms fraai opgeknapt, smetteloos geschilderd en versierd met een mooi stukje siersmeedwerk of een oude lantaarn. De straten en (drie) pleinen ademen dezelfde rust als in de kerk van broeder Luuk. De stoere Gevangentoren, waar in het begin van deze eeuw nog de leden van de beruchte 'Osse bende' werden vastgehouden, is bijna vertederend getooid met een reusachtig ooievaarsnest. En de gemoedelijkheid is af te lezen aan de vele bankjes en het standbeeld van de oude dorpsarts Baptist.

Elke dag klept het klokje van de Paterskerk het Angelus over het stadje. Elke dag is er wel ergens een mis. En elke dag wordt er wel een kaarsje opgestoken in de kapel waarin de zeven weeën van Maria worden herdacht en die al een trekpleister in het Maasland was toen katholieken aan de andere kant van de rivier hun geloof niet openlijk mochten belijden. Megen ('Meege', zeggen ze in het plaatselijk dialect) is nog altijd een plaats voor devotie en rust. Ook al staat er in het eetcafé van Eddy en Thea Mulder (waar deze wandeling begint én eindigt) geen trappist op de menukaart.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden