Kerk zonder poespas van een ongelovige

Architecte in spe Narda Beunders stripte de kerk tot op de kern en ontwierp een nieuw gebouw.

Zestig keer is de studente dit jaar al naar de kerk geweest. Op zijn minst. Voor een niet-gelovige is dat best veel, geeft Narda Beunders (32) toe. De architecte in spe wilde uitzoeken wat de gebouwen met haar doen. "Nee, gelovig ben ik niet. En ook niet geworden. Maar er gebeurt wel iets met me in de kerk."

Aan de hand van de godshuizen die ze bezocht - van de kathedraal van Tours tot de allergereformeerdste kerk in Scherpenzeel - dacht ze na over een nieuw gebouw. Beunders observeert de mensen, maar analyseert vooral wat de ruimtes met haar zelf doen. Deze maand studeert ze af aan de Academie van Bouwkunst in Amsterdam, op haar ontwerp voor een heel nieuw gebouw. Ze wil 'geloof omzetten in een ruimtelijke beleving'.

Vandaag probeert Beunders een kerk dichtbij huis. De zondagochtendmis in de Papegaai, de eeuwenoude katholieke kerk middenin de Amsterdamse Kalverstraat. Het is er zo leeg en rustig dat ademen al bijna als een overtreding voelt. "Miserere nobis", zingt de priester, een paar stemmen doen haperend mee. Verderop knielt iemand. De ogen van Beunders vallen op de rode pluchen knielkussentjes. Ze aarzelt even, maar schuift het dan onder haar knieën.

Achter een latte macchiato vertelt ze even later over haar ervaringen. Het knielbankje was een ontdekking. "Ik hoorde er ineens meer bij." Dat gevoel van 'erbij horen' is belangrijk. Oma nam haar wel eens mee om een kaarsje te branden in de kerk. Meedoen durfde ze dan niet. Toch oefende de kerk een bepaalde aantrekkingskracht op haar uit. "Ik voelde me er stiekem. Zo van: ik hoor hier niet te zijn, want ik geloof eigenlijk niet. Nee, eigenlijk geen fijn gevoel, maar het fascineerde me wel."

Later merkte ze juist dat een kerk ook het tegenovergestelde kan bereiken. "Je voelde dat je er mocht zijn." Dat is het effect dat een religieus gebouw moet hebben op de bezoeker, vindt Beunders.

Intussen kan ze goed uitleggen wat er precies met haar gebeurt in een kerk. "Het geeft energie. In veel kerken voel ik me bijvoorbeeld klein. Zou dat bewust gedaan zijn door de ontwerpers?, vraag ik me dan af. In elk geval drijven alle religies op het besef dat je onderdeel bent van een groter geheel."

Gigantische ruimtes hebben nog een ander effect, zegt Beunders. "Het opent je. Dat is iets heel moois. Ik doe het even voor." Ze spreidt haar armen, heft haar kin, en ademt dieper in. "Dát. Zo'n ruimte verheft je, benadrukt je vrijheid." Dat mag prachtig klinken, maar er waren ook altijd dingen die haar het gevoel gaven dat ze er niet hoorde: symbolen, afbeeldingen van Jezus, teksten die ze niet begreep.

Beunders: "Die maken het ingewikkeld. De meeste kerken hebben de pretentie dat ze er voor iedereen zijn. Maar ik denk dat de ontwerpers en inrichters van kerken geen idee hebben hoe ongemakkelijk je je door zo'n gebouw kunt voelen. Ik voel me dan buitengesloten."

Tl-buizen

Met oud of nieuw heeft de beleving weinig te maken. Zowel in een middeleeuwse kerk als in een jaren-zestig-kerk kan Beunders zich thuis voelen - of juist helemaal niet. Over het algemeen is de 'kwaliteit van de ruimte' er in de loop der jaren wel op achteruit gegaan, vindt ze. "Kerken worden zakelijker. Vooral binnen gaat het mis. Soms is het alsof je gewoon een kantoor binnenkomt, met tl-buizen aan het plafond. Zonde."

Voor haar eigen ontwerp las Beunders wat de Britse filosoof Alain de Botton over architectuur schreef. Net als hij wil ze het nuttige van religie overhouden, maar het overbodige schrappen. "Ooit is de kerk in enorme hoogtes gebouwd, omdat we naar de hemel wilden reiken. Ik denk dat we nu meer down-to-earth zijn. We zijn hier, we leven hier, met de hemel houden we ons niet meer bezig." Maar het 'adembenemende effect' van de kerk wilde ze behouden. Daarom loopt haar gebouw door in de grond: heel aards dus.

Pantheon

Ze stripte de kerk tot op de kern. "Ik hield twee uitgangspunten over. Je moet er het gevoel krijgen dat jij er mag zijn. Maar niet alleen jij, iedereen is welkom." De schetsen doen in de verte denken aan het Pantheon in Rome: zoals dat is 'gewijd aan alle goden', is haar gebouw bedoeld voor alle mensen. "Cultuur, achtergrond, groot, klein, jong, oud, gelovig of niet gelovig - dat maakt niet uit. Daardoor besef je hier dat je niet alleen bent. En wat je wel of niet gelooft, daar gaat het niet over."

Een gelovige studiegenote had zo haar twijfels bij het project: hoe kun jij nou een kerk bouwen als je niet eens gelooft? Beunders denkt dat ze juist van een afstand kan zien wat de grote lijnen zijn. "Ik sta open voor hoe iemand ergens over denkt. Ik heb geen oordeel."

Er is een kans dat het gebouw er echt komt. Dominee Rob Visser van de protestantse kerk op IJburg in Amsterdam is enthousiast. Maar de architecte wil het ontwerp niet zomaar uit handen geven. "Het gebouw is niet voor één gemeenschap. Daar geloof ik niet in. Het moet van elkaar zijn, van de hele wijk, van de yogabeoefenaar tot de buurtorkest, of een voorbijganger met een levensvraag."

In de Papegaai, zo traditioneel als je een katholieke kerk maar kunt hebben, is die wereld ver weg. "Loop je er binnen, dan word je ook stil, maar uit eerbied, omdat je weet dat dat zo hoort. De beelden, de schilderijen, de geur: alles herinnert eraan dat je in een religieus gebouw bent. Ik wilde onderzoeken of het ook anders kan. Kan ik hetzelfde effect bereiken zonder poespas?"

"Mijn gebouw is bijna het tegenovergestelde van deze kerk. Leger, dat vooral. Er zijn minder associaties mogelijk. Het moet een plek zijn waar je over andere dingen kunt nadenken. Over het leven. Doordat het gebouw je uit je ritme haalt, gaat dat vanzelf. Tenminste, dat is de bedoeling."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden