Kerk weet niks in de crisis

In tijd van crisis zitten de kerken voller. Iets om blij mee te zijn? Elftalspelers Manuela Kalsky en Matthias Smalbrugge hebben grote bedenkingen.

Kerken lopen weer vol in tijd van economische crisis, zegt socioloog Frank van Tubbergen (Universiteit Utrecht). Zodra gewonnen rijkdom dreigt verloren te gaan, zoeken burgers zekerheid bij het institutionele geloof.

Tubbergen onderzocht samen met Stijn Ruiter van het Nederlands studiecentrum criminaliteit en rechtshandhaving, in zestig landen waardoor kerken voller of leger worden. De economische crisis blijkt meer invloed te hebben dan bijvoorbeeld een hogere of lagere opleiding.

Voor de predikanten die de christelijke boodschap van matigheid verkondigen, lijkt het een inkoppertje, nu banken omvallen die te veel uit waren op snelle winsten ten koste van de spaarders.

Is de crisis een zegen voor de kerk? „Nee, beslist niet”, zegt Matthias Smalbrugge, hoogleraar aan de VU en PKN-predikant te Aerdenhout. Hij citeert Dietrich Bonhoeffer, de Duitse predikant die in oorlogstijd inspireerde tot verzet en dat met de dood moest bekopen. „Bonhoeffer zei dat de kerk niet in de rand en de zwakte moet staan, maar midden in de maatschappij en in de kracht van het leven. Ik sluit me daar helemaal bij aan. Het is doodjammer als de wij het moeten hebben van de misère van de mens. Dat levert ook niets op. De kerken zaten vol tijdens de oorlog, maar daarvan is daarna niets overgebleven.

De kerken moeten op elk moment met de grote vragen bezig zijn. Niet per se in tijd van crisis. Dat zie je ook. De huidige kwesties die kerken bezighouden zijn niet aan de economische crisis gerelateerd. Zie de crisis in de Anglicaanse kerk over vrouw in het ambt en homoseksualiteit; daar gaat het om een culturele, geen economische crisis.”

Manuela Kalsky, hoofdredacteur van de interreligieuze website nieuwwij.nl en directeur van het Dominicaans Studiecentrum, betwijfelt of mensen wel zoveel kerkelijker worden nu het economisch slechter gaat. „Het ligt voor de hand dat mensen in onzekere tijden houvast en troost zoeken en teruggrijpen op wat vertrouwd is. Maar dan moet je als kerk de mensen ook werkelijk tot steun kunnen zijn en bij hun situatie aansluiten. En daar ligt volgens mij een probleem.

De kerken zitten zelf in een crisis. Ze hebben niet echt een visie op de rol van hun kerk in een veranderende wereld. De vraag waar mensen in onzekere tijden mee aankomen is, wat waarde en richting aan het leven geeft als materiële zekerheden wegvallen. Maar de kerken zijn zelf zoekende en daarbij erg op zichzelf gericht. Ze zoeken naar eenheid in eigen kring, in plaats van naar antwoorden op de vraag hoe we moeten omgaan met diversiteit. Neem nou het plan voor een nationale synode. Moeten we daar nu werkelijk onze energie en tijd in steken?

Manuela Kalsky vindt dat de kerken een nieuwe visie op leiderschap nodig hebben. „Leiderschap is deze maand het thema op onze website. Wat voor een soort leiderschap heb je vandaag de dag nodig? We laten op nieuwwij.nl een filmpje zien met boer Paul Bos die leiderschapstrainingen geeft met behulp van zijn kudde schapen. Enig. Hij vertelde ons dat het aartsbisdom zich ook al heeft opgegeven voor die cursus.”

Dat de tijden zo veranderd zijn dat er een andere aanpak nodig is, daarover is Matthias Smalbrugge het eens. Maar hij gelooft er niet in dat de kerk een ’woord voor de wereld’ heeft. De crisis biedt geen kans aan predikanten om met een christelijke boodschap de zaak weer in goede banen te leiden. „Wij weten op het vlak van maatschappelijke vragen niet wat eeuwigheidswaarde heeft. Echt, daar kun je als kerk niets over zeggen. Je moet het maatschappelijke spel door de maatschappij laten spelen. Neem winstmaximalisatie. Die is ook nodig voor werkgelegenheid.

De kerk heeft niet meer wijsheid in pacht dan anderen, als het over dergelijke zaken gaat. We hebben geen blikje eeuwigheid dat we over de tijd kunnen gieten. Het is maar hoogst uitzonderlijk dat de kerk een uitspraak doet met eeuwigheidswaarde, in statu confessionis. Ik kan over bonussen niet meer verstandigs zeggen dan de gewone krantenlezer. Dat is jammer, maar zo is het.”

Smalbrugge pleit voor terughoudendheid, als het gaat om kerkelijke boodschappen. Hij noemt het Leger des Heils als voorbeeld. „Die helpen verslaafden, en ze zeggen vast wel dat het ongezond is om verslaafd te zijn, maar dat zegt de huisarts ook. Het spreken van de kerk op maatschappelijk vlak is vaak niet meer dan gebabbel in de marge.”

De crisis kan de kerken wel aanzetten om met meer urgentie een toekomstvisie te ontwikkelen, denkt Manuela Kalsky. „De oude boodschap werkt niet meer. Ze is hooguit een oxazepammetje, een kalmeringsmiddel, voor even maar geen oplossing voor de lange termijn. Als de enige reactie op de crisis is: fijn, er zitten weer mensen in de kerk, dan betekent dat nog niet dat ze ook blijven als het weer beter gaat.

Het is zaak goed na te denken wat je als kerk nu te doen staat. Wat is das Gebot der Stunde? Geen zondebokken zoeken, maar mensen met elkaar verbinden, samenwerken, netwerken. Juist ook met niet-kerkelijke organisaties en met andere religieuze richtingen.

Er is meer nodig dan oude woorden eigentijds vertalen. Er is behoefte aan een scherpe analyse. Het gaat erom diversiteit vruchtbaar te maken. Geen nationale synode dus, alsjeblieft, dat hele concept van eenheid leidt alleen maar tot verdeeldheid. ”

Een kerk die alleen in crisistijd tot bloei komt, kan geen bron van vitaliteit zijn, zegt Matthias Smalbrugge. „Ook als het sky-high is, moet het zo zijn dat mensen graag naar de kerk gaan. Die vitaliteit schuilt ook in het plezier in werk, in relaties, in de natuur, in creativiteit.

De kerk heeft de kracht van mensen nodig, en steunt hen in tijd van zwakte. De kerk spreekt mensen aan op hun talent en kracht.”

Als de crisis al een zegen kan zijn, denkt Manuela Kalsky, dan is dat omdat de kerken nu gedwongen worden om koers te kiezen.

„Er moet weer verantwoordelijkheid worden genomen. De tijd van dutten is voorbij.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden