’Kerk was belangrijker dan politiek’

Annemarie Houkes (1978) is projectmanager bij de Technische Universiteit Delft en is in Groningen gepromoveerd.

Co Welgraven

’In de negentiende eeuw hebben kerk en religie een veel grotere rol gespeeld in het maatschappelijk leven dan de politiek, groter ook dan tot nu toe is aangenomen, dat is de belangrijkste conclusie van mijn proefschrift. Vanaf ongeveer 1840 ontstond een brede christelijke volksbeweging die op diverse terreinen actief was. Deze orthodoxe protestanten – de groep die centraal staat in mijn boek – hielden zich bezig met zending, evangelisatie en sociaal werk; ze hielpen armen, probeerden dronkaards van de drank af te krijgen en prostituees weer op het rechte pad te brengen en waren druk in de weer met de inrichting van het onderwijs, want er speelde toen al de schoolkwestie, niet zozeer op politiek niveau, als wel aan de basis. Als we het over de negentiende eeuw hebben, denken we vooral aan politici als Thorbecke, Kuyper of Groen van Prinsterer, en aan grondwetswijzigingen. Misschien komt het door de ontzuiling dat wij de betekenis van religie ook voor die tijd niet goed kunnen waarderen, bovendien zijn we geneigd de geschiedenis door een politieke bril te bezien. Maar als we die bril afzetten, zien we hoe bijna vanzelfsprekend de rol van de kerk was, die vormde het centrum van de samenleving; de kerk was een sterke, vernieuwende kracht. Voor de bevolking was de politiek veraf, maar godsdienst heel dichtbij.

Voor zover er wél oog is voor kerk en religie in die tijd, gaat de aandacht vooral naar de gereformeerden en hun voorman Abraham Kuyper. Dat is ook wel verklaarbaar: zij hadden zich afgescheiden van de Nederlands Hervormde Kerk, zij moesten zich legitimeren en zochten de publiciteit - met succes. Voor Kuyper was de politiek daarbij een cruciaal middel, vooral voor hem hebben historici belangstelling. Maar we moeten niet vergeten dat de gereformeerden slechts een minderheid vormden. De hervormden waren veel sterker in getal, maar zij zijn in de geschiedschrijving goeddeels onzichtbaar gebleven. Ik probeer ze voor het voetlicht te brengen, ook theologen en predikanten als Bronsveld en Buytendijk, die nogal eens als randfiguren worden neergezet, maar die voor deze groep van orthodoxe protestanten heel belangrijk zijn geweest.

Maar ik geef zeker niet af op de gereformeerden. Zou ik ook niet kunnen: mijn moeder is hervormd, mijn vader gereformeerd.

Het onderwerp heeft me altijd al geïnteresseerd. M’n doctoraalscriptie ging over de zendingsfeesten die in de tweede helft van de negentiende eeuw werden gehouden. Het waren gigantische manifestaties waar duizenden protestanten uit het hele land op af kwamen. Je zou ze kunnen vergelijken met festivals als Lowlands en Pinkpop. Ze waren heel belangrijk voor de saamhorigheid in orthodoxe kring.

Al met al ben ik jaren bezig geweest met de negentiende eeuw. Nee, ik had niet in die tijd willen leven - daarvoor ben ik te verknocht aan wat deze 21ste eeuw ons aan comfort en gemak te bieden heeft. Maar ik had het wel heel leuk gevonden om die Kuyper eens te spreken.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden