Kerk lokt bezoekers met kunst

De kerk De Voorhof, waar kunstenares Eline Krottje 147 microfoons aan het plafond heeft opgehangen zodat bezoekers met God kunnen communiceren. (FOTO HERMAN ENGBERS)

Het is niet om zieltjes te winnen. Diverse kerken in Nederland lokken bij Pinksteren bezoekers met kunst. Het is de bedoeling dat mensen beter met God, anderen of wie dan ook in contact komen.

De binnenkant van de kerk De Voorhof in Westerbork biedt momenteel een ongewone aanblik. Het is niet het sobere jarenzeventiginterieur dat deze Pinksterdagen in het oog springt. Ook het front van het Mense Ruiterorgel trekt niet zoals anders de aandacht.

Nee, het oog van de bezoeker valt meteen op de microfoons die bungelen aan de schroten van het piramidevormige plafond van de kerkzaal. Een paar honderd zijn het er. Tussen de zwarte microfoons hangen net zoveel ansichtkaarten. Daarop hebben bezoekers een boodschap geschreven, gericht aan God. Het is een kunstinstallatie waaraan de bezoeker zich vergaapt. Het draagt de titel ’Onder Ons’.

Het hangt allemaal niet voor niets boven de hoofden van de kerkgangers, vertellen predikant Jelle de Vries en kunstenares Eline Krottje. De twee werkten nauw samen om het project in de Drentse gemeente van de grond te krijgen. Het is de bedoeling, zegt Krottje, dat mensen beter met ’God, anderen of wie dan ook’ in contact komen.

Het is niet de enige kerkzaal in de regio die in verband met de Pinksterdagen is opgetuigd met beeldhouwwerken, schilderijen en kunstinstallaties. ’Onder Ons’ maakt deel uit van het ’Feest van de Geest’, een project waarbij ruim veertig kunstenaars hun kunnen in 28 Drentse kerken laten zien, in plaatsen als Beilen, Zuidwolde en Ruinen. Het project wordt elke twee jaar gehouden. Dit jaar is het de vijfde keer.

„Hierdoor kan er iets ontstaan”, vertelt predikant De Vries over de microfoons en de ansichtkaarten in zijn kerk. Hij is sinds zes jaar predikant in de Drentse gemeente die onderdeel is van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Dat ’iets’ heeft, zegt hij, te maken met de begeestering die mensen ervaren met Pinksteren, het feest waarop de uitstorting van de Heilige Geest over de eerste christenen gevierd wordt.

Kunstenares Krottje, oorspronkelijk rooms-katholiek, doet niets meer met haar geloof. Toch besloot ze mee te doen aan het project toen ze haar vroegen. „Het is belangrijk dat mensen nadenken over hun verhouding met het geloof en met anderen”, zegt ze. De microfoons (’Ze zijn niet echt aangesloten, hoor’) hing ze uiteindelijk op omdat het puntige kerkdak haar deed denken aan een omgekeerde roeptoeter. Krottje: „Nu kunnen de mensen iets terug zeggen.”

Het geestesfeest in het noordoosten van het land is slechts één van de kerkelijke kunstprojecten die jaar in jaar uit met Pinksteren het licht zien. Dit jaar is het ook in Amsterdam raak. Daar lokken kerken in de binnenstad vanavond, de avond voor Eerste Pinksterdag, bezoekers met de eerste ’Kerkennacht aan de gracht’. Met een programma vol kunst, muziek, cultuur en hier en daar een snipper Pinksterverhaal zetten negen protestantse en katholieke kerken de deuren open.

Wat is dat toch, die drang van kerkgenootschappen om rondom het Pinksterfeest de kerk vol te zetten met kunst? Volgens Henny de Jong, namens de PKN projectleider van het ’Feest van de Geest’, is het een goede manier om ’in gesprek’ te komen met mensen die de kerkdeuren al enige tijd achter zich dicht hebben gegooid. Niet voor niets heeft de PKN geld in de kluis gereserveerd voor dit soort ’pioniersprojecten’. Ook het Drentse feest krijgt geld van de kerkorganisatie. De Jong: „Het laat de andere kant van de kerk zien. ’Dat dit óók kan in de kerk’, is een reactie die we vaak horen.” Lange tijd negeerden protestanten de mogelijkheden van kunst. Ten onrechte, vindt De Jong. „Het komt langzaam terug.” De kunstenaars voor zijn project werden geselecteerd op hun kwaliteiten, niet of ze trouwe kerkgangers waren.

Vooraf voerden kerkenraad, predikant en kunstenaar verkennende gesprekken. Was er een klik, dan maakte de kunstenaar werk. De Jong noemt dit proces een avontuur tussen kerk en kunstenaar. „Ook al vindt de kerkenraad het resultaat niet mooi, we hebben de afspraak gemaakt dat het kunstwerk wel tentoongesteld moet worden. Er is ook afgesproken dat het in ieder geval in één van de Pinksterdiensten centraal staat.”

Het ’Feest van de Geest’ lijkt succesvol. Trok de eerste editie van de kunstmanifestatie – de kunstwerken zijn ook buiten kerktijd te bewonderen – tien jaar geleden duizend bezoekers, de vorige keer kwamen er vijfduizend belangstellenden over de drempel van de kerk. Volgens De Jong het bewijs dat de kerk met behulp van kunstwerken mensen weet te trekken.

Toch is het niet duidelijk, erkent ze, of het incidentele bezoek leidt een gang naar de kerk op een doorsnee zondagochtend. „Dat meten we niet. Dat is ook niet de bedoeling. Ons doel is om de kerk van de andere kant te laten zien”, zegt De Jong. Dominee Van Slooten vult aan: „Het is zeker geen zieltjeswinnerij. Er komen mensen op af die niet regelmatig in de kerk komen. Dat is al mooi.”

Het is dus lastig om te beoordelen of kunstprojecten tot aanwas van het aantal kerkgangers leiden. Jan Offringa, predikant in Kesteren, heeft zo z’n twijfels. „Of het effectief is? Ik denk niet zo snel.” De vraag of de kerk op deze manier meer bezoekers weet te ronselen is ook niet de belangrijkste, stelt de scheidend voorzitter van predikantenbeweging Op Goed Gerucht. „Dit soort initiatieven draait niet om de kwantiteit. Het gaat erom of het weerklank vindt, of het mensen raakt. Dat staat los van de vraag of het tot extra kerkbezoek leidt.”

Als voorzitter van de beweging van vooruitstrevende dominees hield Offringa meer dan eens een pleidooi voor het belang van (seculiere) kunst en cultuur voor de kerk. Volgens hem verbindt het ’de wereld’ met ’de kerk’. Juist Pinksteren is volgens de theoloog een moment om ’evangelie en cultuur’ met elkaar te verbinden. Ook hij stelt dat het goed is voor het gezicht van de kerk in de samenleving: „Het corrigeert eenzijdige beeldvorming.”

Eveline Bersma uit Amsterdam sluit zich aan bij het betoog van Offringa. Zij is ingehuurd door de Protestantse Kerk van Amsterdam (PKA) om de ’Kerkennacht aan de gracht’ te organiseren. Vanavond tussen 19.00 en 01.00 uur zal blijken of haar inspanningen vruchten afwerpen. Dan kunnen bezoekers zich namelijk vergapen aan allerlei spektakel. Het programma in de negen hoofdstedelijke kerken biedt zowel verstrooiing (zoals een Pinkster-blinddate in de Keizersgrachtkerk) als zwaardere kost (bijvoorbeeld een lezing over het eerste Pinksterfeest in de Noorderkerk).

Volgens Bersma is de kerkennacht in de eerste plaats bedoeld om Amsterdammers kennis te laten maken met de ’bijzondere kerkenpracht’ in de stad. Pinksteren is daarvoor eigenlijk niet meer dan een mooie aanleiding. Bersma: „Het zou fijn zijn als de bezoekers vaker terugkomen.” Maar wanneer ze realistisch kijkt, denkt ze niet dat dit een-twee-drie het geval is. „We hebben ons een lage doelstelling gesteld. Het gaat ons er in de eerste plaats om de prachtige architectuur te laten zien. Daarnaast pikken de bezoekers ook nog wat mee van de spiritualiteit.”

Of de kunst in de kerk verband houdt met de uitstorting van de Heilige Geest op de gelovigen, de officiële kerkelijke Pinkstergedachte, is ook in Drenthe niet altijd even duidelijk.

Dat is ook niet perse nodig, betoogt De Jong, de coördinator van de PKN. „Met kunst kun je uitdrukking geven aan datgene waarvoor je geen woorden vindt. Daarom gaat het. Voor mij persoonlijk heeft het allemaal te maken met de uitstorting van de Heilige Geest, maar voor anderen heeft Pinksteren meer te maken met inspiratie en geestdrift. Wat er specifiek christelijk aan is, is lastig in woorden te vatten. Wat ik wel weet, is dat de bezoekers en betrokkenen hiervan blij worden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden